Ur yeɛdil ara gar win yettwalin d win ur nettwali am akken ur yeɛdil ara gar win yesnen ad yini d win ur as-nessin i tmena. Win yettwalin, ad yekk nnig yal taɣawsa. Win yesnen ad yeseqdec awal ad yek nnig lqum. Akka i d lɣerza n tudert, ur tettembiwil ur tenttenququl. D igduden yerran lɣerza-agi n taylawt akked timena d-asnad i tudert-nsen i-yeṣawḍen ad sbedden tiɣermiwin yeṭṭfen nned i zzman.
Deg annar-agi n-usekud urẓin akked umṣawaḍ yebnan ɣef ṣṣeḥ i d-iferdisen s wacu xeṭṭren neɣ rebḥen leǧnas di timzizelt( ur nesɛi reḥma) ɣer anwa ara d yekkan nnig wa. Timura yeṭṭfen tiqucac n tanfalit mačči d-izli n wallalen i seqdacen deg aḥric-agi n taywalt akked uḥatec. I wakken ur yettili-ara wacu ara idergen fell-asen ( ɣef lbal-nsen) sexdamen igensa n usḥitec( satelite d’espionnage) , labyuwat tufirin( drones- avions furtives) akked d ttawilat nniḍen yeqnan ɣer unadi n lbeḍna n yexṣimen-nsen. Maca di trad neɣ timzizelt yettilln ger timura, nnig aseqdec n wallalen-agi atraren, awal anagaru yettuɣal i-yegduden yesnan ad sxedmen lkedeb iḥarcen akken ad senquqlen ixfawen n yegduden nwan d icenga-nsen. Deg anact-a i-yella wazal n tusna tamṣiweḍt( science de communication).
I draɛ n waya, nettaf d akken timura timeqranin n umaḍal ttṣarifent tadrimt s tuget akken ad zwirent timura nniḍen deg aḥric-agi n taywalt acku s demma-s kan i zemrent as ɣedlent taflest deg iman-is n wagdud id-asen yellan amnaddi. Deg aḥric-agi, ur ǧǧin-t ara timura tunfilin amkan i ugacur. Asɣar yellan neɣ uffan neǧrent deg-s taɛkazt. Deg akka nettaf belli yal taftist n uṣiweḍ sqedcen-tt akken ad raṣṣint rehba-nsent deg abṛah n timura id-asen-t yellan d tijenṭad . D radyu, d Tilibzyun, d iɣmisen yuran neɣ wid n uẓeṭṭa n Lweb ttwanecden s demma akken asekud n tmura-agi tunfilin d netta ara d-yeflalin ɣef isekuden nniḍen. Yal tamurt tettnadi akken d tamuɣli-s ara ad yekkan nnig timuɣliwin n timura nniḍen. Aseqdec n tilibizyuwat am CCN, BBC , El DJazira d amedya ɣef wamek yal aɣalan ( nation) yettnadi ad iraṣi tasnakta-ines di tidmi n yegduden n waɣlan nniḍen.
Deg tallit tatrart anda taywalt tekcem s tehri ixamen s demma n l’internet, amizwer ɣer umṣawaḍ yuɣal d abrid yettawin igduden akken ad seknun wiyaḍ ddew lebɣi n tmuɣli-nsen. Ma yal aɣlan am tmurt n Rruss tesexdem tilbzyu « russia today » s waṭas n tutlayin( taɛrabt, tanfransist, taglizit) mačči d leḥmala iḥamlen irusiyen tutlayin-agi. Aseqdec-nsen-t yella s lmeqṣud…
Yettban ihi, ay ansi is-nekka i taluft, tusna n useqdec n illugan n taywalt , asluɣu n tiregwa n wallaɣen n yegduden akked timura , ahuddu n tidmi tanaṣlit n yeguden di reḥba n irebbi-nsen d yiwen leṣlaḥ uṣɛib seqdacent timura yeṭɣan akken ad rran-t timura nniḍen ddew ugerz n lebɣi-sent. Mačči s uqaṣer neɣ d astafi i yestufen walɣan inefliyen imi imawlan n tsertit n timura-agi ineflan kecmen ɣer ismilen imetiyen am facebbok, ttwiter akken ad siɛḍen asekud-nsen ɣer yal axxam ɣer yal amdan. Amṣawaḍ ɣer isertiyen-agi yuɣel d amṣawaḍ udmawi (personnalisé). Taxazabit yeḍran di tagara-agi deg marathon n Boston d amedya ɣef uɣanib n umṣawaḍ tesexdem tazeqa tamalalt (la maison blanche) di Marikan.
Akken a ddunt timsalt ɣer zdat, tewwid ɣef yal agdud ad yissin amek ara yesqdec allalen atraren n tywalt i lfedya n timadit-ines, i lfedyda n tudert-ines. Agdud yestehzen deg aḥric-agi du leqrar a t-yeɣder lawan.
Idles aqbayli akken ad iqazem icqirixen yellan zdat-as, akken ad yemnaɛ si tmattent i t-yeggunin, yewwid ad yekcem annar- agi n umṣawaḍ s tehri s telqay. Iberden-nni n zik yeǧǧa-ten wakud, ifuk deg-sen wadif, tekfa liqa di ljedra-nsen. Ala asexdem n wallalen atraren ara d yarran aman ɣer uẓar n tjadit akken ad aseklu-ines ad yefk iguma ara yeddun s wamsawi akked d tallit deg nella. Tura yekfa umṣawad beyger-nneɣ s tawil n yicer n lkaɣed ara yettuɛalqen di leqehawi. Zzman –nni ifuk, yessa fell-as uɣaber n tanfalit. Tallit tamirant teḥwaj ayyen nniḍen. Tesutur iberden nniḍen. Ilaq ad neffeɣ seg ujaɣlal deg nella, a neddu d wudem n taywalt atrar.
Anekcum n teqbaylit ɣer allalen n taywalt atrar , d abrid ara s iḍemnen tudert nniḍen di reḥba n leǧnas meṛṛa. Ur gelɛum ara, deg tagnit n tura, asfugel n kra n tedyanin yeḍran yid-nneɣ ( deg umezruy-nneɣ) am tafsut n imaziɣen,neɣ tafsut teberkant neɣ yenayer( xas ulama anect-a s wazal is), ur gelɛum-ara asbeddi n tfeskiwin i tmedyazt, neɣ i kra n-isura i d-yenulfan s tmaziɣt neɣ i kra n wadlisen id yenunten tagara-agi ( xas ulama ula d anect-a yesɛa azal) akken ad nenǧer i yixfawen-nneɣ abrid i uzekka. Ayen iwulman d ayen nniḍen ! Ayen ilaqen d anekcum s ljehd deg asnulfu n tawilat ara yeṣiwḍen awal n teqbaylit ɣer umaḍal meṛṛa i wakken tidmi-nneɣ, teskala nneɣ, tasertit-nneɣ, tizumna-nneɣ (tella) ad ttedmen igduden nniḍen ad zṛan d acu nella d wamek nella. Ɣef aya i nesutur akken ad illint ( s tuget)tilibizyuwat, imaṭṭafen, iɣmisen, tisɣunin, tizrigin ara iɛabin teskla teqbayliy ( tamaziɣt) , akken ayen id yenulfan seg-nneɣ ad yesɛu lǧera, ad yesɛu udem ad iqazem tikta tijenṭad deg i ntess yas –ass xas mebla lebɣi.
D tidet di Lweb llan ismilen i-iɛaben taluft agi am radyu Numdiya, idurar neɣ iɣmisen tamurt.info, siwel, kabylie.universels am akken llan diɣ i blugen s waṭas . Mača anect-a drus acku neẓra yakk belli allalen-agi aṣiweḍ-nsen yesɛa tilisa imi tuget n tudrin-nneɣ ur ten-yewwiḍ ara l’internet. Rrnu ɣef aya (ɣef uɣilif rnu aɣilif nniḍen) wid yeseqdacen neɣ i keččmen ɣer tawil-agi n Lweb, tuget deg-sen ur dellun-ara ɣef ismilen agi n-umṣawaḍ. Aken aɣ-id tban tidet amek yella udem-is di tillawt , tewwid ad tilli yiwet n tazrwat( étude) ara d ibegnen araṣi n ismilen-agi n umṣawaḍ yellan deg l’internet di timeti-nneɣ.
Deg agni n wawal , deg agni n tira, abrid yettban yenǧer zdat lebɣi. Ala anekcum n tidet ɣer wallalen n taywalt s tbut ara yeggen ussu i tanfalit n tutlayt-nneɣ akked idles-nneɣ. Imawlan n uḥric-agi akked ikabaren yerran tamaziɣt deg ahil-nsen zemren ,ma bɣan, ad refden acqirew akken taqbaylit am netta-t am tutlayin nniḍen ad tesɛu rkiza ɣef acu ara tsened akken ad tezdi s lqed. Akken ad tebdedd, amer ayen yettmeɛbaren deg ixefawen-nneɣ, deg tikta-nneɣ d asekud ad yesɛu nnuba ad illal yerna ad yidir. Iswi-agi d iswi yugaren yal iswi-nniḍen.
Ulamek ara nezuzef agu n nger id yezzin ɣef yidles-nneɣ ma yella ur nerbiḥ ara trad-agi n taywalt. Ulamek ara nqazem zzman ma yella « Nekk » nneɣ yeḍḥa-d yenquqel. Akken timdit-nneɣ ad tterfed s lqed, ilaq ad yeḥlu « Nekk » n weɣref . Ḥellu n timadit yulwan yettili s ttawil n yidles amudir, win yettezririgen deg ixfawen am akken tezririgen idamen deg iẓuran n tfeka. Aggagen (intellectuels) iqbayliyen fell-asen i tuɣal taɛkemt akken ad suksen idles aqbayli deg aglugel deg i tegren wussan. Fell-asen i yella letkal akken ad t-id awin ɣer lber n liser anda ara yegmu s tinegmit ur yezmir ad inamar wuggur. Ilaq a nekcum-nsen s-annar n usnulfu akked tira i wakken ḥedd ur as yeqqar : « facal n teqbaylit sebba-s d lexdaɛ n imawlan-is ». ilmeẓyen d telmeẓyin tiqbayliyin tewlan deg tira. Allaɣ-nsen yettfur d tirga akked tikta. Maca tira-nsen akked tamuɣli-nsen ur d tufi ara abrid ɣer tafat s sebba n leqla n tawil. Deg akken medlent tawura zdat usnulfu n wallaɣ-nsen, layas yettaf abrid ɣer wulawen-sen. Dɣa din aten-yerzu facal ad brun l leqrar. Imyura neɣ imedyazen a Murad Reḥman, Mehdi Samira, Khetabi Ahmed, Methari Hakima,Louni Hocine, Ibrir Hamid, Noredine Nat Slimane… tasekla –nsen ur tesɛid deg acu ara tizwiɣ zdat tisekliwin n leǧnas nniḍen .Teskla –nsen tella i tiyaḍ nedd ɣer nedd. Ayen deg acu tamgared ɣef tiyaḍ d tawilat akken ad tafalali.
D wa i d-abrid ilaqen , d wa i d-iswi wuɣur ara jebden imawlan n tsertit akked yidles. Ulamek ara nesidir ixef-nneɣ ma yella ur d nexliq ara allalen ara iɛabin tikta i d-tettnawal tidmi-nneɣ akked timadit nneɣ. Amezruy si zikk id yesenɛet d akken ɣer yal lqum di yal lawan ala ticki yettuḥareb « Nekk » n wagdud i tettuɣal ṣṣaba ɣer tmurt.
Ait Slimane Hamid

