Soraya HadjArab tlul di tmurt n Wawras deg useggas n 1976. D taselmadt deg agezdu n tutlayt tefṛansist di tesdawit n Batna. Ttewwid doctorat ines deg weḥric icudden ɣer tussna d tmeslayt( sciences du langage) di 2012. Mačči d izli n tagmiwin ( recherches ) i texdem s ddemma deg uḥric-agi n tmeslayt akked d win tasnilesmetti( sociolinguistique). Am akken diɣen i texdem aṭas n isaragen( conférences) ama di tmurt-nneɣ ama di tmura nniḍen ɣef tussna-agi . Nnig amahil-agi, Soraya tesɛa tamedyazt (ama s teqbaylit neɣ s tṛumit) deg idammen-is, dayen-nni i tt-id yewwin ɣer ugni n yedlisen imi deg aggur n fuṛaṛ-agi yeffeɣ-d wammud amenzu isefra-ines « Periple d une nostalgie » ɣer tiẓrigin edilivre di Franṣa. Ɣef udlis-agi , ɣef tasekla summata yella-d gar-nneɣ uskasi-agi :
Yeffeɣ-d yekkan udlis-inem amenzu ddaw uzwel “ periple d’une nostalgie” , amek id ilul wedlis-agi, acu n isental yeɛna?
Ammud-agi n isefra ula d nekk yella ɣer ɣuṛ-i amzun d tammufirt( surprise). Dayen ɣef ur bniɣ-ara. Asmi bdiɣ ttaruɣ, ur yelli ara d lbal-iw ad iffeɣ d taktabt. Ddiɣ-as kan i lebɣi i lxaṭer acku ttafeɣ tadfi di tira. Ulac ayen yifen tira! Ulac ayen yifen tayri n tira. Xas amur ameqqran n isefra yellan deg adlis-agi ( azal n 48 n isefra ) aɣbel-nsen d tayri d wayen icudden ɣer tayri. D tamedyazt yesburr-n nnesma n leḥmala , tilellit yuran s yiwen uɣanib afessas amer ad yesnefsusi kra ɣef wul-awen n imeɣṛiyen.
Amek id t-ussa Soraya ɣer tira ? Ales-aɣ-id inig –agi ɣer ugni n tmedyazt.
Si zik n zik hemleɣ tamedyazt. Temẓi-w tefrawes i yisefra n imedyazen imeqranen am Lounis Ait Menguellet akked Matoub Lounes. Wid iyi ṭṭfen afus( diɣen-nni) akken ad rzuɣ ɣer tmurt n isefra akked tira d Paul Eluard, Baudelaire…d wayen akked id mmlaleɣ deg umecwar n tudert –iw ama di tasdawit neɣ anda nniḍen. Acu kan niqal rriɣ zerb gar-i akked tmedyazt acḥal d aseggas acku amahil-inu (tasnilesmetti) d agni akerfat. . ur yesɛi ara leɣṛi neɣ ttra n tirga yettawin lexwaṭer ɣer isefra. Zziɣ-d ɣer isefra asmi ɣriɣ i tikelt tamezwarut isefra s teqbaylit. di ccaw teḍṛa-tt yid-i am yeduqqsen , yufa ziɣ yella wacu ixuṣen ixf-iw akked iman-inu. Tella deg-i tɣawsa tuffirt tessutur ad tifrir ad twali tafat. Ṣṣuṛa-yak tefrawes acku Ḥulfaɣ ufiɣ-d lebɣi-w ufiɣ-d tutlayt-iw ( di Batna tamaziɣt ur tuɣ ara aẓar akken ilaq). Ɣef aya taɣuṛi n isefra s teqbaylit tella ( i nekk) d tuɣalin ɣef lɛinser n tnaṣlit, ɣer tmurt n leqbayel!
Yeqqar Kateb Yacine : tameṭṭut yettarun teswa azal-is n wewṛaɣ…amek tettwaliḍ kem. . wis ma teshel taluft i tameṭṭut yettarun di tmeti-nneɣ ?
Awal-id yenna Kateb s wazal-is…maca di tmeti yecban tagi-nneɣ, anda argaz yerra kulci ddaw ugrez-is. . anda tiseɣlit n leɛwayed terna-d taẓẓayt-is, anda yir tamuɣli akked d yir awal rnan-d lhemm-nsen, ur as yeshil ara i tameṭṭut ad tekcem annar n tsekla akked tira a beɛɛda ma yella teɛna isental yeḍfer “ ahama akked didi”! Ilaq tabɣest akked tasa akken ad yini yimi; akken ad yaru yimru ɣef timsal-agi. Mačči d izli n tilawin ( i zemren i tira) rrant rreẓẓa i leqlam-nsen-t, ggumant ad arun-t acku yewɛer usweɛdi , yewɛer mi ara k-yeḍfeṛ yir awal.
Turiḍ isefra s teqbaylit . . am akken diɣen terriḍ isefra n kra imedyazen si teqbaylit ɣer tṛumit…acu n lfayda yellan deffir n usuqel –agi? Acu ara d yawi i tsekla-nneɣ?
Tidet , iḍṛisen imenza yak uriɣ-ten s teqbaylit, acku d win i d-abrid iwulman i wakken werǧin ad yegzem umrar gar-i akked tmurt n leqbayel. Maca ayen iyi ttɛeṭṭilen( di cɣel-agi) d aḥulfu d akken taqbaylit-iw txus kra. . a beɛɛda deg ayen yeɛnan illugan n tira s teqbaylit. Meɛna ay akken yebɣu yili , ttafeɣ tutlayt-nneɣ( taqbaylit) tzad, tezmer a tt-ɛebbi merra isental yecqan amdan ama da neɣ anda nniḍen. Tasuqqilt d yiwen ubrid ara yezdin tameslayt-nneɣ akked yidles –nneɣ ɣer talsa , ɣer umaḍal s lekmal-is. S tsuqqilt nezmer a nessiweḍ asekkud aqbayli i wid ur nessin ara teqbaylit .
Acu ara d tiniḍ ɣef tmedyazt tartar n teqbaylit?
Ttwaliɣ-tt simmal tettnerni, imal-ines yenǧer. Di lǧerra-s d tutlay-t-nneɣ i yettafen ixf-is, id yettafen lliqa s wacu ara timɣur akken ad tili nned ɣer nned akked timeslayin-nniḍen. Ass-a tamedyazt n teqbaylit tezmer i yal acqirew i yal asentel.
Kra n win yettarun amzun iger isem-is ɣer ssuq yeznuzu deg imeṭṭawen-is … I kem amek im id tettban tamsalt ? Acu i kem-yesmendagen akken ad taruḍ?
Nebɣa neɣ nugi tira teggar “ Inekiw” ( le Je) deg urar. Ilaq amdan ad yaf tilist gar ayen yellan n yiman-is d wayen yellan beṛṛa n yiman-is. Ayen yellan d aferdis seg-s , d wayen yellan d aferdis di lmecmel( wiyaḍ). Yella weḥric deg iman-nneɣ i tteffeɣ afus, ur yesɛi ara lqid neɣ acekkal…ay akken tebɣu tegga ifergan neɣ tilisa tifrit-nneɣ( notre conscience) leqrar-is ad yenser . Mi id yeffeɣ wedlis. . iban kan kra nura yuɣal d ayla n wiyaḍ…ttikkin deg-s merra imeɣṛiyen.
Acu id tettheggi Soraya akka ɣer zdat?
La ttaruɣ adlis-nniḍen ara yilin yemxallaf ɣef umezwaru agi , imi ayen s wacu ara yeččaṛ d udem nniḍen n tsekla . Dayen umi qqaren “le haiku” . Le haiku ( kradifyar) d yiwen uɣanib n tira id yekkan si tmurt n Japan yuklalen ad yettwassen ɣer-nneɣ a beɛɛda s teqbaylit. Acku le haiku yeccelqaf di kra n wawalen (tlata n yifyar) iḥulfan id teslal tegnit neɣ teswiɛt amzun d tugna akken ad tqazem lawan d wemkan i leslaf.
Awal-im i yimeɣṛiyen n weɣmis n imaziɣen?
Sermeɣ ad ɣṛen “«périple d’une nostalgie» i w akken ad leqḥen deg-s tudert. Sarameɣ ad ddun yid-i deg inig-agi I sen id siɣ. Xuḍi d Elsa Triolet id yennan : «imeɣṛi d netta i tigejdit ɣef yebna ungal. Di tilawt yezga-d yemsawa netta d umyaru, mebla imeɣṛiyen ula id yexdem umyaru”.
Ait Slimane Hamid
