Deg wansayen-nneɣ inebgi yesɛa azal meqqren. Akken ad s-nini ansuf yis-k nesrusuy-as-id lqehwa neɣ latay. Ayen-nni ur yeli ara s ugacur imi taɣellust d yiwet n tmulit( signe) i d-yesmaktayen leqder akked lɛezza nettega i yinebgawen-nneɣ. Tizumelt-agi ( la symbolique) yefkan iẓuran deg leɛwayed-nneɣ si zik n zikk, tuɣal d tacriḥt iḥaren tasga meqren deg tjadit ɣef nelmed tikli . Asersi n tɣellust d yiwen udem n leḥmala akked ubuddu i d-yettmalen lḥir nesɛa akken a sen-nneg udem i yimnerzaf id yerzan ɣer-nneɣ . Taɣellust di timeti-nneɣ d-azamul n tayri akked d usterḥeb id yesenɛaten lekyasa akked leḥdaqa n-imezdeɣ n tmurt, d yiwen udem aneɣrum( civilisé) kesben di tmedurt-nsen. Ulac deg tudrin-nneɣ win i-izemren ad yeffeɣ i lɛedda agi, acku win i s-yezzin s uɛrur yettuneḥsab yesetha s-inebgi-ines ur as-yerri ara leqder. Kra n win ixulfan lɛedda-agi di tillawt inufaq i tjadit yewwi lɛib d ameqran , fell-as ad yazel wawal. Anda yedda as-qarren wihin tzegel-it teqbaylit-is , teǧǧa-t ɣer rrif d ameɣbun n ṛṛay  ,; d amecḥaḥ kan yerna berik wul-is. Di tudrin-nneɣ mi ara d-assen inebgawen, tameṭut werǧin a teɣfel neɣ as icciḍ ṛṛay, acku ma tettu ur d tesers-ara lqehwa i yimerzafen-is a –tt- laqben at waxxam ad llumen fell-as, acku tewwi-asen-d lada s wacu ara ttmeslayen fel-asen medden. Deg akka ad nnef, ama ɣer wid yesɛan cci neɣ ɣer iẓawaliyen, amager n leḥbab akked inebgawen sser-is d-asersi n lqehwa yellan d tucbiḥt i wat axxam , d – yiseɣ deg ur yezmir ad yestehzi yiwen. Anect-a yeskanay-d azal tesɛa taɣellust di tmeti-nneɣ, yesifrir-d lɣerza n tizumelt ines.
Zik , taɣallust tesɛa imusnawen-is. Di lawan-nni d lmuḥal ad yeqbel welbaɛd ad yessew lqehwa n menwala ur nesɛi ara lebna akked riḥa ilaqen. Wid yettcehwin lqehwa ttnadin taɣellust lɛali yeṣɛan aram( goût) yesɛan timadit . Zikk Ameṣwad ( amateur) n tɣellust ur iqebel ara as id awin lqehwa di lkas, tisit n lqehwa tesɛa lqaleb ines ilaq dima deg ufenjal am akken qarren deg awal : “swiɣ tɣellust deg tmeɣllust” . Di tallit-nni imusnawen yettcehwin lqehwa tezzin d-agraw akken as ttumlen i tallit-nni iten id-yesemlalen. Mi zzin qqimen , sukusen-d lbena n tadfi deg adif n tɣellust  ,; ttaken lkif i lhu-ines akked lbena ines.
Zikk –nni d at uxxam i yettṣḥinen iɛaqayen n lqehwa ɣef yirij, yerna ur ttenɣden ara iɛaqayen-nni alama id yehḍer lawan akken a tt-id srekmen. D- anecta-nni i- yettmuddun i tɣellust aram d amxalef ur nessin ara nekni s tasuta tamirant. Wid yecfan qarren mi ara ters lqehwa ɣef times riḥa-s tekka-t ɣer lebɛid , anda telli-ḍ ak-id tejbed. Tuget di lawan di tɣalayt ( takasrunt) i tettew lqehwa yerna smenyafen asewwi-iens ɣef uṣɣar. D ayen-nni, melba cekk, i yesmendigen cihwa n yemdanen ɣer ɣures.
Imawlen-nneɣ llan d wid yesnan anta i d taɣellust n lɛali, tin id yettezgen ɣef lexwaṭer. Ɣef aya, ama di temdinin neɣ di tuddar kra n timlilit yellan gar medden , kra n-uskasi yesnejmaɛen imadanen ama di tmeɣra neɣ deg lemlumat nniḍen, lqehwa tesɛa reḥba-ines, anehḍur-ines d aṣlluḍi( necessaire) . Ula d-leqhawi , zikk tuneḥsaben d imedqen ɣer wanda ttedren imusnawen akken ad sqerdcen timsal ddew leɛnaya n tɣellusin yesmendigen tikta akked wawal. Imedyazen, icannayen, imyura snan azal n tɣellust ɣef aya ula deg tira-nsen mačči d abrid neɣ ssin i sfuglen sser-is akked necwa-s.
Maca deg aseggas 1986 ,lɛedda-agi tenquqel s sebba n cedda tadamsent iḥuzan tamurt di lawan-nni . Deg akken tenxar liḥala n tdamsa di tmurt , tenger lqehwa di leswaq, tuɣal d-aṣetaf i tiffin. Deg akken tuɣal teqfar , uɣalen imzenziyen sdukklen-as iɛaqayen n lubyan akked lḥameṣ znuzuyen-tt akken ama di tḥuna neɣ di “leswaq u fellaḥ” n yimiren. Seg imir tenugdam laya, ttun yemdanen d acu i d-lbena n lqehwa n tidet . Uɣalen madden awid kanad ɛatren ɣef usafer ara isbɣen amans tebrek akken a theɣman as settun i yiman-sen cihwa n tɣellust yeshijinen deg ixef-nsen ɣef . Belkacem n Mhend u Sliman yellan seg wid yecfan i tallit n zikk asmi lqahwa s lqima-s yenna-k susḥisef : “a win id yerran ussan-nni deg lqehwa tesɛa azal, asmi lqhwa s iɣimi tessen madden mačči s ibeddi akka am tura . A win id yerran ussan-nni deg asefti n leqhwa yedda akked lɣerza n lɛaz d yiseɣ. Ass-a bedlen lewqat armi tuɣal tucrift(akka is neswal nekni I tɣellust deg akken nettɛuzu-tt) serbayen-tt di lkas neɣ deg ucabcaq ukerṭun! Iruh zzman yussa-d wayeḍ yella deg awal! ”. Yegred nehta ikamel yenna: “ mgaraden teswiɛin gar leɛwayed n zikk akked tura . Di tallit-nneɣ d lɛib ak-id iserbi welbeɛd tucrift di lkas. Ayen-nni yettuneḥsed d tuksa n leqder , d-astehzi ,ttufɣa n ubrid i leɛwayed n tjadit. Ayen-nni di lbal nneɣ d-asluɣu n timadit-inek, d tawacḍa zdat n lwajeb. Aya nesḥbibir fell-as ama deg axxam neɣ deg leqhawi. Di tallit-nneɣ aqahwaji ara yeserbin tucrift di lkas ur mazal ara ad zzin ɣer-s imectura. Ass-a d-acu nettwali? Medden tidiren s lḥir , ɣeṣben , tessen tucrift s leḥmaq , am akken d- aman i tessen neɣ d-aferdis n menwala. Xas ma yebɣa umdan as ittummel I tɣallust a tt-yesew akken yebɣa lxaṭer-is lebɣi-s ad yemderla ɣef wer senɛa n-iqahwajiyen. Ass-a deg waṭas n leqhaw , abeɛda deg temdinin am Lẓẓayer tamanaɣt, ulac ikersiyen ulac twabel akken ak-tt-id yawwi uxaddem . Ilaq d kečč ara tt-yesutren ɣer ukuntwar. Tamara s ibeddi ara tt-tesweḍ yerna acu n lqehwa acu n liḥala imi ur tesɛi ara aram, iban ur tesḥin ara akken ilaq yerna iɛaqayen-is d wid n diri. ”
Tidet ama d lqehwa id netteɣ s axxam neɣ tin i d-nettes deg leqhawi, txuṣ lebna , tleɛeb ɣef ul, ur tettera lxaṭer ɣer lxaṭer-is. Si tama nniḍen mi ara nsuk tamuɣli ɣer leqhawi deg temdinin ad nnef xuṣent di tezdeg, ixadamen qrib s tmara i xedmen, ur twilen ara deg lḥirfa-nsen. Lhem iceɣben imɛalmen n leqhawi d adrim kan, a beɛda win ara d yeɣlin melba leɛtab. D-anecta d wayen nniḍen i yesfugren lɛedda n imawlen-nneɣ snin d isaggasen ɣef tisit n leqhwa. Deg akken tesɛa lqima lqehwa did hen-nsen gan-as isem nniḍen imi “tucrift” is sawalen.
Ass-a lqehwa yettnuzun deg tḥuna ay akken ibɣu tella lmerka ines, ad tt-id nnef ur tesɛi ara aram. Tella kan d aɣebar yettaken tebrek i waman ma d lbena akked ṛiha xas kan fiḥel anadi fel-asen. Ass-a s tmara medden tessen taɣellust-agi imi ulac abdil ulac lxetyar. Lmerkat yelhan ur sen-t weɛara texrit , tin umu neṣaweḍ d yir taɣellust. . S wakka tenxer tallit , tusa-d tayeḍ anda ntett neɣ nttes ayen ur d aɣ nehwi am akken is yenna Matoub Lounes: “ ntett ayen ur d-aɣ nehwi/ u neqqar wa d aẓiden”. Qqaren at zikk : “ mi ɣaben iḍabalen a ten-id xelfen ifaraḥen, mi neqḍen imedyazen reḥba a tt-ɛamren yimadaḥen, mi negren wid yettmeyizen zedwa a ttuɣal i yifaraǧen. ”
Ait Slimane Hamid

