Aṭas i gɣilen d akken aselmed n tutlayt n tmaziɣt deg iɣeṛbazen lak d tseddawiyin yebda mlmukan, kra n iseggasen deg-mi tebbi Lezzayer timunent-is. Llan kra nniḍen qaṛen d akken deg iseggasen n tmanyin i tekcem tmazi ɣt deg wahil n uselmed. Acku tidett d ayen nniḍen. M’ara n muqel ɣer deffir, amezruy yettak-ed tidett-nni ur tessin ara tugett n yimdanen. Tutlayt n tmaziɣt tebda amured deg taggara n lqeṛn wis XIX, di lewhi n useggas n 1880. Timsirin timezwura i yettwanefken i ynelmaden ḍṛant-ed deg tseddawit n tmanaɣt (Bouzaréah). Xas akken ulac aṭas n yiselmaden n tutlayt n tmaziɣt di tallit-nni, acku cwiṭ-nni yellan, gar-asen ad d-nebder J. M. Dallet, Brahim Zellal lak d K. Picard, ṣawḍen ad ṛeqɛen taswiɛt. D nutni, s tebɣest-nsen, iyessawḍen ad bnun lsas i tutlayt-agi, mazal ar tura ur tettwaselmed ara deg tugett n iɣeṛbazen n tmurt n Lezzayer. D nutni i yeṛẓan asalu i yemyura d imnadiyen d-igren iman-nsen ɣer wennar akken ad d-efken afus n tallelt akken tamazi ɣt as yali ccan, ad tesɛu azal am nettat am tutlayin nniḍen, akken ad tettwaselmed i warrac, akken ad tuɣal…d tunṣibt. Ilaq ad d-enger tamawt daɣen d akken aṭas n tesɣunin d-yebbin awal ɣef uselmed n tutlayt-agi i d-yef ɣen di tagara n lqern wis XIX. Tlata f ɣen-t-ed deg useggas n 1887. Izwal-nsen d wigi : «Manuel de langue kabyle», yura-t R. Basset, «Cours de langue kabyle, yura-t B. Bensedira, lak d «Une première année de langue kabyle» d-isufeɣ S. A. Boulifa i yeswesɛen leqdic-is, id d-isbuḥten tamedyazt, udem s wayes tettwassen tsekla taqbaylit uqbel ad d-lalen wudmawen-nniḍen lad ɣa ungal. D netta id d-icleqfen di tatut amur ameqṛan n tmedyazt n Si Muḥ U’Mḥend. Deg tazwara n lqeṛn wis XX, aselmed n tamaziɣt mazal yettkemmil. Inadiyen nniḍen, tugett deg-sen d timuɣliwin n wid yebɣan d akken tutlayt-agi ad taf iman-is, mazal ttef ɣen-d. Boulifa i tikkelt nnḍen yessufeɣ-ed adlis «Méthode de langue kabyle» d-isgerwen timsirin n uselmed.
Zenia T
