Tiɣilt Racid d anaẓur di tiflewt, yexdem aṭas n timzeknin di Mestɣanem, di Wehran, deg aṭas n temnaḍin nniḍen. Di tagraa -agi yezzi ɣer tisuqelt n isura ɣer taqbaylit. I Lmend n twafɣa n usaru Črek s-ɣur tizrigin “double voice” tella-d gar-nneɣ timlilit. Ihi ad as-nefk awal i unaẓur akken ad aɣ-d-yini tiktiwin-ines ɣef yidles akked d tmeti ideg nettidir.
Amek tettwaliḍ imal n yidles aqbayli ?
Limmer ẓarreɣ imal neɣ ayen iɣ yeggunin, tili ad ldiɣ taxelwit ad-tt-kacafeɣ i medden. Idles aṭas deg-s.
Idles d-iles n Teqvaylit (mačči d tameslayt kan, d tamuγli d wamek yetsidir umdan I wakken ad-yili, ad yefk iẓuṛan, ad yefti, Ad yezdi lqed-is…). D allen-is d tinzarin-is d imeẓẓuɣen-is. Idles (en sociologie) d baba-s n tsartit, limmer terbiḥeḍ ay ul, mačči d mmi-s akken as tečč taḥadra neɣ a tesseqdac am wakli. Aḥlil ma netebaε-itt akka!
Ma war d-ndekwalen-ara yergazen d tlawin yesnen yegzan yerna yettawi nnif, a teḍṛu yides am tmazirt-nni id teaεna tezgi s wadda. « Ad-nekkes tizwal si ṭṭaq » akken is-yenna winna.
Ma nuɣ abrid ilezmen, s ttawilat-agi imaynuten d leqdic ilaqen s lmul, ad yaf as amellal. Ḥemlaγ as d-ales-aγ i yinzi-nni: »A wi-yeddan d win it-yifen ad yettεaned ad at yaweḍ » maεna deg ayen yelhan lamči di ssakaṛṛin! Ma yella yal wa ak-yinni « hatta tcacit, aqaṛu-iw d afaṛḍaṣ, kkes afus-iw rniɣ aḍaṛ-iw… », lεaṛ I la yettuɣalen d iseγ ad yaf iman-is, tabaε yebeges-d ɣeṛ-nneɣ, ad-icaε deg-nneɣ ugar.
Taluft-a tarza-aɣ meṛṛa. Ala ayen ara nezraε ar ad nemger. Ma tesḍelmen-aɣ tameddit d umezruy, ula id-aɣ d-yegg ulummu. Ma ifat lamana tewweḍ bab-is, neǧǧa idles nneɣ “iṛuḥ am tadla yečča yilef” wid ara-d-yekren ad-megren acciwen d ubeḥri id-yeffalen asmi aar d-afen iman nsen “am yidedd-nni ur neddi d yiɣes ur newwiḍ d aksum”. Am win ay zedɣen deg balku, ur tetteɣ beṛṛa ur tetteɣ daxel (n wexxam).
Timeti tsarru tettaẓ ɣer zdat am leḥamli n cetwa. Ma nga-asen-t tiregwa aten-t-yessinfen, ad-rrent sani iɣ-yehwa, mulac aɣ-awint sani isen-t yehwa i nutenti.
Anjaṛ n tregwa s laεtab d wallaɣ mačči s yiḍes d tfawit n baṭel. Ilemeẓyen n-wass-a faqen, arrac tiqcicin, ttwalin ttεanaden. Kra ara neg, seg wayen icudden ɣer yedles, tewwi-aɣ-d at-neg akken yessefk. Aεyan medden seg usqecmaε d usextutec d tkerkas. Meẓẓi meqqaṛ ttnadin ayen ifazen, ma ur tufin-ara da, yella anda nniḍen. Tilibizyuwat d « internet » d tnaεuṛin nniḍen yendin am tfextin gan-ten-t imawlan-nsent i wayagi. Undint-t akken ilaq ɣef iqaṛṛay-nneɣ bac ur daɣ-zegglent ara.
U tarnuḍ d « la médiocrité » agi yemṛaṛεen am gellid yefṛuṛxen anida teddiḍ tella, yerna la tneṭṭeḍ am ujeğğiḍ, igerran: « Tafunast-nneɣ d aεejmi n medden it-ḥemmel ». Tuɣal tamuɣli ar beṛṛa nettwali s wallen yeqnen. Wanag ala win ak-yinnin:
Nekk ur ffiṣɣeɣ abrid d lweqt iɣ yarran akka, tura ddu d uḍar-ik neɣ mulac yewwi-k wasif n “la mondialisation», « . Ldi imi-k ufgent tuɣmas ». Lqern-agi d aseṭṭaf yugar lmentit! Ma nefka-as s waεrur i ddunit-agi aten-t naṛwu yerna « ugar at ccah at waḥlil ». Yiwen ma imezged degneγ…
Tella yiwet, imi i d-yettunefk usaggem meqqaṛ ad agmeɣ, a tt-id rnuɣ sakin an εaddi ɣer terni nniḍen. Sarameγ a tidir teqvaylit mačči di lakul kan (anida itt-ḥebsen kra amzun ttutlayt tabaṛṛanit) neɣ ger wid itt-yeɣṛan kan. Ayen yezwaren, ɣef akken walaɣ, mačči kan d amek ara tt-naru neɣ a tt-nehḍaṛ. Maεna « D acu aara naru neɣ anemesslay yis!” Ma neǧǧa-tt tettensar-aɣ cwiṭ cwiṭ. La tfetti am waman n wadfel d tawaɣit! D lɛib fellaɣ, acebεad s wigi akka yeɣṛan fehmen…
Greɣ tamawt ufiɣ ugar i nettemsewwaq ɣef teqbaylit neɣ ɣef tmaziγt, s tfṛansist (inessexddem ula deg uxamem tikwal), i nettmeslay fell-as wala s tutlayt nneɣ.
Fehmi-tt a Ḥemmu Ssaεid sefru-yaɣ-tt i Baṛḍebba!
Ulamma nniɣ-d akka, tira s teqbaylit akken iwata dayen ilaqen aṭas, ula d annect-nni s wazal-is I wakken taqbaylit a taẓ ɣer zdat, ur tekkat ara aṣeggan neɣ a netteḥrukkut kan din, a n tezzi rrif lkanun am vu tɣiɣdin. Zṛiɣ ula d nekk xuṣṣeɣ di tira s walugen iwatan, maεni mačči daɣbel I wakken ad aruɣ tabvaylit akken sneɣ simi att- lemdeɣ. Xas ur-as-zmireɣ ara, llan wid yesnen ay-itt yarun, neɣ ay-id yallen, ay iṭfen afus ad-zegreɣ i ugur-agi. Ur d-ttafeɣ-ara tasebba I waken ur ttaruɣ acemma. « Yeṭṭef-as umadaɣ tacḍaṭ, yufa-d sseba i tɣimit » Akken qaren at zikk.
Kra nwin igan kra s lmul, as-yarnun azal i Teqbaylit d aṭas. Taqbaylit n leqbayel meṛṛa. Ma telha nne&gamma,; ma diritt nneɣ. A wi ibennun ala ɣef ṣṣaḥ!
Tutlayin ttidirent di tmeslayt, deg seqdec-nsen-t yal ass di yal taɣawsa di yal tagnitt s yal ttawilat. Am akka is ggan azal yemdukal neɣ atmaten i-la tt yettarun, yerna akken iwata, di « facebook » d « internet ». Yerna mačči d yiwet id-ttawin seg wayen igarzen. Llan kra,d igarrujen I la d-sekfalen. Wa s tira wa s « l’audiovisuel » yal wa s wacu yesseqdac taqbaylit. Dayen yessefṛaḥen, id-yettarran asirem, ma neḍfaṛ iberden yecban wigi.
Deg akken ulac asenqed deg ayen id yettnulfun di sinima s taqbaylit, anwi iberden i-izemren ad seftin aḥric-agi n tẓuri ?
Qaren-ak « La critique est facile l’art est difficile ». Ula d « la critique”-agi tesεa imawlan-is, d walugen-is.
Nek ɣef akken wala&gamma,; llan isura igarzen, llan wid ger cwiṭ d waṭas, ifen ulac. Llan wid yif wulac. Am akken llan yergazen iten-t iferrun illan wid itent-iḍellun. Yerna “ulac tirect ur nesεi akarfa”. Llan kra ur kkateɣ ara deg-sen.Win ak-d yessufγen kra imaεnen s wulac, yuklal leqdaṛ. Wa maεḍuṛ wayeḍ aḥlil…
Ur d-ak-skiddibeɣ ara, aqli am win yugaden yeṭṭef tasa-s di lkemca. Ma yella yal wa yessarwat akken is d-yenna uqaṛṛu-s, wa izellu wa ikerref deg yedles ur nhun, mčči d ssuq! Wi kren yeddem takamiṛat ad yerr iman-is d « Spilberg ». Ḥaca! Mačči irkweli, llan wid is-yaεban.
Taẓuri (l’art) d warraw-is yecban sinima d usemuḥyet am akken d-nniγ: « imawlan-is ». Ma yella traε lḥala ugar, teffaɣ akk i iberdan (les régles de l’art) atan srid s-agrireb a yeglun s wid ur nuklal, « ad iṛeɣ uzegzaw ɣef uquṛan ». A d-uɣalen lγaci ad kṛun kullec, mi yuysen ayen yelhan ad « zappin » anida nniḍen.
D tidyanin am tigi i-teksen ẓẓarb i yettarran amdan, ṭacṭac ɣerbal, ɣar deffir.
Win yeggan kra as yekker s lmul akken meṣwab lḥal neq mulac ula it-yewwin, ad-yeqqim anda ‘ttuɣ axir, ɣef akken ttwaliγ. Ma war yessin ara bab-is maεna tekka-as-d seg wul, ad yelmed qbel, ad yesteqsi wid yezṛan amek teddunt temsal. Mi yessemsed tamusni-s, iwala yezmer, yessemnenni s wacu ay-qabel sakkin ad yaεnu isenfar-is (projets) ad yessufeɣ targit-is akken yewqem…
Ur ḥemlaɣ ad aṛẓeɣ ifadden i yiwen, Ur ḥemlaɣ ad-ṭṭfeɣ afus s agrireb.
Fiḥel ma ssugteɣ awal. Win a testeqsiḍ, ɣef sinima aqbayli, ak-id yinni: « Ur yečči wara, si pa ṣa! »
Tura εad segmi akka ttewten medden ɣef umaynut, yerna s tawant, snamen-asen win deg-win yelha neɣ dirit « azemmur yedda acekkir yedda ». Limmer ufan at-id ččen di tasilt akken war εad yebbi.
La nettwali ayagi xilla di tuɣac. Twet ṣṣaba di « la médiocrité »! Ad yeṣaṛ Ṛebi tameddit daya.
Sarameɣ-as I yedles-nneɣ imal yelhan daya.
Yessenṭeq-it-id Hamid Ait Slimane
