D tasertit i yettilin deffir n yal amtedu n yal aɣlan ( nation) deg umaḍal ( le monde) . Kra n wayen i ibedden neɣ yegrarben di tɣermiwin si zik n zik ɣer tura sebba –ines d tasertit ḍefren yigduden id-as yellan di lmendad. Nebɣa neɣ ur nebɣi, d tasertit i-ineǧren abrid ɣer yimmal i umdan akked iɣerfan . Yella deg awal : « Xas yezzi umdan aɛrur i tsertit, tasertit d awezɣi as- tezzi s waɛrur ». Am akken itt-id yesegzi umawal : « tasertit teḍlaq yakk icuḍaḍ-is ɣef yal aḥric n umsedu n timsal yeɛnan timura akked igduden. D tasartit id yettamalen amek ara yeselḥu udabu lecɣel n tmurt yellan ddew leɛnaya-s. D netta-t i yettfeṣilen tisudest n udmawen n- iduba, d netta-t i-ineǧren iberden i uselḥu n timsal timzuyaz (affaires publiques), am akken d netta-t ɣef acu ttsaniden wahilen n ikabaren neɣ n tidukliwin neɣ n tkabaniyin tidumsawin . Ɣef aya, tanfalit neɣ ɣelluy d tasertit yettuneḍfaren di ccew id igellun yisen.
Deg akkan tasertit teṭṭef aḥric meqran di tudert n waɣlan (nations) , iɣmisen akked tawilat n umṣawaḍ tḥizin-as deg ahil- nsen tafsitin( plages) yehrawen mačči d kra . Aya ur d yelli ara s-ugacur imi skud agdud yegzi tisertiyin ssan zdat-as yikubar neɣ iduba yellan, skud afran-ines( di lawan n tefranin) yettilli d win isenden ɣef tusna akked uḥazeb i wayen s wacu ara d teglu tisertit –nni i uzekka n ugdud neɣ n tmurt. Qarren deg awal : « ulac ayen id yettasen mebla lexlas, kra yellan d tasertit ». Di yal tagnit tasertit yelhan tesufuɣ ɣer ugni n liser, tin n diri tettawid iɣilifan, cwal, neḥyaf , trad akked ineẓman. Tamurt-nneɣ am yal tamurt deg umaḍal seg asmi tewwi timunent, mačči d-izli n tisertiyin, i teḍfer s demma n iduba yemṣaḍfaren fell-as . Yal tasertit, ama tin n-udabu n Benbela, tin n Boumedienne, tin n Chadli , Boudiaf, Zerwal akked Bouteflika, tesɛa lexṣal-is am akken tesɛa leɛyub-is. Yal tesertit tedda d –udem n lawan-nni deg id tellul u tembedel akken imbedlen lecɣal simmal zerin lesnin . Maca ayen deg acu temgared tisertit di tmurt-nneɣ ɣef tisertiyin n timura nniḍen, d akken dagi ɣer-nneɣ tisertiwin –agi i meṛṛa tuḥatment ɣef ugdud ur d kkin-t ara ddew leɛnaya n lebɣi-s. Selḥan-tent yiduba yemsetbaɛen ɣer taɛrikt n leḥkem s ẓẓur tikwal s takridṭ ɣef ugdud. Ɣef anect-a nettaf d akken amur ameqran n tisertyin-agi mdarkalent ɣef ustehzi n ugdud. Ur asen yegi ara azal imi fell-as llan-t kan d talaba n tamara.
D tanemala n lawan n Benbela, d tazdukla n lawan n Bumedienne neɣ d tasihrant n lawan n Chadli, agdud yeseɛzeg ɣef yal afran acku ur d- yeffiɣ ara seg texliǧin n lebɣi-s. Tidet yellan agdud werǧin yenḥarwal deg acu is id glant neɣ wwint tisertiyin n iduba –agi meṛṛa yeṭṭfen zmam n leḥkem seg 62 ɣer ass-a. Aya yella, imi deg ixef n yixef-is agdud iḥulfa s iman-is yettweɛzal ɣef tuṭṭfa n ṛṛay akked tigint n leqrar i tiserityin-agi meṛṛa. Anect-a yesenɛat-d assif n wer taflest yellan gar ugdud akked imedbren yellan ɣef tmurt. Anect-a yesbanayed diɣen amek ixus tawil n usemṣiwed gar ufella( adabu) akked wadda ( agdud). Amek i d-tamuɣli n ugdud ɣer tisertit di tmurt-nneɣ ? Tuget n wid nesteqsa jeɛlan-tt d reḥba n tikerkas, d anda win iwaɛen i wayeḍ yečči-t . « Agni n tisertit am yillel, din aslem ameqran yesbelaɛ win mecṭuḥen » iɣ-tt-id imatel yiwen umɣar. Ɣer ljiha n tillawin, tamuɣli tzad kra di teqseḥ ɣef yergazen imi ɣer-sent agni –agi ( n tasertit) d win n tuksa n leqder  ,; d win n uhuddu n nnif n tmeṭṭut. « D asexnunes n lɛard n twaculin » id aɣ tenna Sonya yiwet n tnelmadt di tasdawit n Tizi-Ouzou. Kra n wid wukud nemeslay yettwali tasertit am uṣurdi ur d nettaǧǧew . Ɣer ɣer-sen tasertit telha kan i wid id as-yestufan neɣ is zemren, acku lbḥer-is d imɣareq , ala win ara tt-yaddin i wayeḍ. « Akken ad yexdem amdan tasertit di tmurt-nneɣ ilaq ad yebḍu akked yiseɣ, ad izenz nnif, ad icareg talaba n uḥazeb, ilaq ad yesɛu udem ur nettizwiɣ ara. Acku tasertit di tmurt-nneɣ tebna ɣef tɣewla n waqlab n lbistat. Win yettsetḥin neɣ yesɛan nniya ad yuɣal d selupm ɣef ayeg ara ttalin widen yeṭurcen. » Id yerna Belkcem yellan ula d netta d anelmad ɣef awal n Sonya,. Tamuɣli-agi n iɣermaniyen tefka-d tbut d akken iẓẓiriyen ( d iselmaden, d ifalaḥen. Anda ibɣu illin deg lexdma, di leqahawi neɣ deg ubrid) s yir tiṭ i ttxeẓiren tasertit. Ceɛfa n wayen yezrin ɣef yixef-awen-nsen (a beɛda deg isaggasen-nni uzwiɣen n rebrab) teǧǧa-d cwami-s. Bexlaf ssin-nni n-yisaggasen imenza n tugdut ( id yellan deffir tidyanin meriɣen n Tubar 88) tilelli n-ufran n tisertiyin ara iseddun tamurt ur d tṣaḥ ara i uɣref. Tiwura niqqal akken yeldin, s lḥir i ttwamedlent. Di ccew yufff-ad ugdudiman-is yettuḍeref am zik-nni di lawan n ukabar awḥid FLN. Akka i tt-qqasen widen is yektalen , akka i teffeɣ. Igerfiwen yeserwel uẓru, uɣalen ɣer wanda akken llan mi yembarsax uzṛu-nni ɣef akal yuɣal wer aḥarek. Timṣulta yenfan ddew cwal n tubar 88 , amzun akken kra ur yelli neɣ ur iṣar , ass-a d netta-t i-iɛjran ɣef taɛrcit n udabu. Ɣef aya, xas akka tamurt tella di cedd-as seg asmi id yekker uberaḥ ɣef tifranin tisalwayin n avril 2014, ubrid n wawal yesbek , agni n tisertit yefreɣ. Bexlaf awal yettazalen deg tilibizyuwat neɣ deg aɣmisen neɣ deg aẓeṭṭa imeti am facebook , anda nniḍen zemem qamem … yekfa lmenṭaq. Yegursel uskasi gar imdanen zun akken ayen ar ad-awint tifranin –agi id ileḥun ur yeɛni ara agdud. D ɛaggu i-izedwen ɣef tuyat n yemdanen. Ayen iḥuzan timura am Surya, am Lɛirak, Maser neɣ Libya yezra tugdi ɣef tugdi deg ulawen n lɣaci . Yal wa deg ixef n yixef-is yeqqar : « a wer teḍra yi-nneɣ akken ». Si tama nniḍen ɣunzan medden awal ɣef tisertit acku (ahat) ttwalin d akken ikabaren inemgaliyen( partis d’oppositions) ur xdimen –ara lwajeb-sen deg isaggasen yezrin. Ula d tamurt n leqbayel deg niqal teǧhed tisertit, iles n medden ikecem-it bureku. Akukuru, leqla n laman deg imawlen n tisertit uɣalen d-imraren ikerfen lebɣi n yemdanen. Seg assen deg yexmet umusu n lɛrac, id yekran di lawan-nni n cedda s wacu id tegla tafsut taberkant ɣer ass-a, ulac tezmert tasertit yeṣawḍen ad tejbed ɣer-s agdud di tamnaḍt-agi s tuget. Ikabaren iqburen am RCD akked FFS kecmen tizrugin n ɣellu, Amusu i timanit n tmurt n leqbayel id illulen di lhejna n tafsut taberkant ur ireṣa akken i-ilaq iman-is di tmeti. Wer amṣiwed akked wer askasi (yebnan ɣef illugan iɣermaniyen) gar tlata –agi n tisudsiwin tisertiyin yerna i tiyersi aḥmaẓ armi azwu n lefhem yeneqḍaɛ yuɣal d aṣeṭaf. Deg leɛḍil ad temmet tɣawsa akken ad teǧg nnuba i tɣawsa nniḍen , regmat akked asqujar neɣ asfunzer n tikta yufa abrid deg uẓeṭṭa. Leɛrik deg urekti ur nettali ( imi yezga mebla iɣes) d win ɣef muhujrin widen yerran tagalit d aḥnat. Ɣef aya ulamek ara neskideb awal id as yennan : « yelha uɛkaz id-aɣ- yewten ! » . Tikwal diɣ mi yexmet ṣaɛd, neṭṭef rbeḥ di rezg yemuten. Qqaren win yewwi wassif , aqejmur id yuffa deg-s yenṭaḍ.
Aït Slimane Hamid
