Tizrigin «ansay» – « D lawan ad as-ner azal-is i udlis »

Tmenya di Meɣres d-ass agraɣlan n tullas. I wakken a nesfugel akken i-ilaq ass am wagi yerna as nefk azal id as iwulmen, imi deg wass am wagi i tuɣal lwelha ɣer tlawin, tella-d gar-nneɣ akked tanemhalt n uxxam n tizrigin « ansay/ terroir) Massa Saliha Aribi timliit agi , anda id newwi awal ɣef tirga-s, ɣef liḥala n udlis di tmurt-nneɣ , anwi uguren id yettmager uḥric n usizreg a beɛda deg ayen icudden ɣer tasekla tamaziɣt.

Efk-d i yimeɣriyen-nneɣ abruy n wawal ɣer tizrigin ansay «terroir » 

:Axxam n teẓrigt-nneɣ illul-d s demma n uddus « L’angem » id yedhan d-uxedim n yelmeẓyan. Bdiɣ asiẓreg deg useggas n 2013, aya i wakken kan ad teẓrem belli d wigi i d-isurifen imenza inu deg annar –agi n yedlisen. Xas akka melmu kan i bdiɣ deg aḥric –agi meɛna ṣewḍeɣ sufɣed xemsa n yedlisen llan yakka tura di ssuq.

Amek im-id tusa tikti akken a tekcemeɣ anar-agi n usiẓreg ?

Tikti tussa-d deg akken ḥamleɣ idlisen, ḥamleɣ taɣuri akked tasekla. Si zikk-iw qareɣ kra n udlis ara d yeɣlin gar ifasen-iw. Yerna rriɣ dehn –iw aṭas ɣer wayen iccuden ɣer usiẓreg imi taluft-a tecqa-yi. Mi rriɣ tamawat ɣer liḥala n usizṛeg di tmurt-nneɣ ufiɣ agni-agi d-illem, dɣa nniɣ-as ayen ala ? Seg imir diɣ deg abrid-agi mebla akukru.

Anwi i d-idlisen id yefɣen ɣer tizrigin « terroir » ɣer ass-a ?

Ɣer ass-a n wussan , nesufɣed setta n yedlisen anagaru d tasuqilt n Rubaɛiyat n Lxayyam, . Idlsien nniḍen ẓemreɣ ad bedreɣ ‘‘ Bassamat fi ayoun hazina’’ meḥsub « acmumeḥ ɣef allen yenuɣnin », ‘‘ Les cœurs endoloris/ ulawen yulwan’’ ‘’La rage du siècle/lhejna n leqrun’’ ‘’ Le printemps des damnés/ tafsut n ifaguren ‘’prisonnière des mots/ tameḥbust n wawal ’’ et ‘’Femme courage/ tameṭṭut m

 tisas’’

Acu-ten-t tiẓitliwin n uxxam n usiẓreg « terroir » acu n yiswi wuɣur yesflilit ?

Tidet kan taẓitla( ambition) d awal meqren fell-i yekka nnig leḥsab-iw. Ayen ttnadiɣ di teswiɛt-agi d amteddu n leqdic -agi i yeɛniɣ. Aɣbel-iw d- asekfal n wansayen n teqbaylit ɣef aya « terroir/ansay » is- ggiɣ d-isem i tezrigt-agi id nesbedd. Asfiltet-nneɣ d ayen ibanen : d asnerni n tmaziɣt si yal udmawen-is ama deg ayen icudden ɣer tasekla, ɣer tajṛṛumt akked umawal. Ayen iɣ-yesmendagen nnig usufeɣ n wadlis d lfeyda ara d yawwi udlis i tmeti-nneɣ.

Amek id m-id yettban ssuq n wadlis deg tmurt-nneɣ ??

Ur zmireɣ ara ad ktileɣ s tbut amek yedda ssuq n wadlis dagi ɣer-nneɣ acku ssuq -agi ur ireṣa ara ɣef illugan iḥaqiyen. Zemreɣ kan ad fkeɣ lɛaqliya-w ɣef ayen ttwaliɣ dagi di temnaḍt n tmurt n leqbayel imi dagi i reṣaɣ leqrar. Ssuq n wadlis defrent-tt aṭas n tucḍiwin, mazal aṭas n leqdic i wakken ad isemsawi ad ibedd ɣef ifaden iṣaḥen.

Acu n wazal i s-tefkiḍ i udlis amaziɣ ?

Nniɣ-d akka uqbel d akken adlis amaziɣ iḥara tesga meqren deg ayen iɣ iceɣban. D adlis amaziɣ i tesmenyaf tasizregt-nneɣ, nluled i demma n unect-a. Xas akken gtent wuguren meɛna zemreɣ ad iniɣ belli nerna-d asɣar –nneɣ ɣer tafa n tira s tmaziɣt imi tutlayt tamaziɣt d tutlayt n-umiṣiwed n waṭas n iẓẓayriyen.

Acu n wuguren id tettmagared deg uḥric-agi n usiẓreg a beɛdda win iccuden ɣer uṣiwed n udlis ɣer imeɣriyen ? 

Ugur-agi n uzenzi n udlis, akked tumɣa ines deg tinedlisen mačči d amaynut. Seg assen deg tefsax tasizregt SNED , amtedu n udlis yemderkal ɣef aṭas n iɛawiqen.

Xas inni yettwakbal, yequjer, yenɣa-t maras. Ur yezmir ara umtedu n udlis ad yilli ma yella wid teɛna taluft zzin-as s uɛrur, ur bedden ara akken ad zwin timcukal fell-as. Ɣef aya ilaq uguren id ttagen ṣalaḥ n lbiruwat ad ttwiksen.

Anwa ttawil tesexdem tasizregt «terroir» akken ad lḥun yedlisen id tesezreg yerna ad ttwasnen akken ilaq imyura id yesufɣen idlisen ɣer-wen ?

Di teswiɛt-agi letkal yella kan ɣef yiman-nneɣ. Nettsenid ɣef tebɣast nesɛa imi d wagi kan i d-abrid yellan zdat-nneɣ akken ayen nxeddem ad yewweḍ widen yecqa. Nesawel diɣ si tama nniḍen i wid yellan deg aḥric-agi n yidles akken aɣ id fkan affus n tallelt s tmezkiniyin, akked uzenzi n udlis s uneḥdur n umyaru s timad-is. Tikwal diɣ nettebded ɣef iɣerbazen akked tesnawiyin akken ad ẓran yinelmaden acu id nesufuɣ. Aya yakk i lmeɛḍil ad nnef abrid iwumlen ugar i usbucaɛ n yidlisen-nneɣ d yimyura –nneɣ.

Awal-imi iyi imeɣriyen-nneɣ ?

Ma yella awal ara sen-nniniɣ ahat d wagi : ilaq tuɣalin ɣer taɣuri n yedlisen . Ur yelli-ara d uffir ɣef yiwen ma yella nniɣ-d ass-a neqsen wid yeqaren idlisen ɣef zikk-nni. Aya ur iḥuz ara kan tamurt-nneɣ imi ula ɣer leǧnas i neflan di tmusni yella wugur –agi n lexṣaṣ n imeɣriyen. Maca ɣer-nneɣ liḥala tesewḥac ! Wameg netta limer d lebɣi qqaren wid yesnan : « ulac aḥbib n umdan am udlis ! » Ayen ihi ur nettra ara affus deg affus akken as-id nner azal i udlis ?

Ait Slimane Hamid