Cheikh Yahia – ‘’Ur nddimeɣ, ur ṭṭifeɣ cceḥna… »

’Win iteddun ɣer tidet, yessawaḍ ». Seg wanzi-agi, mebla ccek, i d-yugem ucennay Cheikh Yahia, netta yellan deg uḥric-agi n ccna ugar n 30 n yiseggasen. Acu kan armi d tura i as-tettunefk neɣ i d-tewweḍ tegnit i wakken ad yessekles tizlatin-is. Tizlatin i d-yeskanen aḥric seg tudert-is, ama d tin yellan d tuffirt neɣ tin iḍehren. Nemlal-it deg uxxam-is deg taddart n Tala Athmane, newwi-d yid-s awal s telqayt ɣef Abum -is i d-yeffɣen deg ussan-agi kan iɛeddan.

Aɣmis n Yimaziɣen : acḥal-aya segmi tebdiḍ ccna, acuɣer armi d tura i teskelseḍ ?

Cheikh Yahia : ansuf yis-k ɣer uxxam-iw. Bdiɣ ccna seg zik. Asmi lliɣ meẓẓiyeɣ, cfiɣ yettawi-d xali un Tourne-disque, nsell i Slimane Azem, Idir. Ihi, syin i bdiɣ tteḥmalaɣ ccna. Mi wwḍeɣ, diɣ, s aɣerbaz alemmas, yessekkar-iyi-d maître d’internat i wakken ad asen-d-ɣenniɣ. Ma dagi deg taddart, ncennu timeɣriwin deg yiseggasen n 1980, lliɣ cennuɣ akked Youcef Guerbas, Brahim Mekidèche d wiyaḍ, ad ten-iḍekker Rebbi s lxir, ttsellimeɣ fell-asen. Syin, telḥeq-d tallit-nni taberkant, dɣa neḥbes. Nekk, yuɣ lḥal, qqareɣ deg tesdawit. Ma nuɣal-d, tura, ɣer tezlatin-agi, uriɣ-tent deg tazwara n yiseggasen n 2000. Acu kan ur tent-skelseɣ ara. Ruḥ a zman, rwaḥ a zman, armi i d-yewweḍ wass anda i as-nniɣ : i wacuɣer ur tent-id-ssufuɣeɣ ara ? Ladɣa, yella yiwen uḥbib i yi-iɛawnen deg lecɣal-agi, yefka-yi afud d ameqqran. Wagi d Lounici Saïd. Nruḥ ad nessekles ɣer Moh Oubelaïd. Mi newweḍ ɣer dinna, ufiɣ-n yiwen umdan lɛali, fell-asen i icennu Matoub, u yeqqar ‘’Tarwa lleḥlal’’, wagi d Madjid Halit, iɛawen-iyi dayen kan deg usekles akked useqɛed n tezlatin.

Azwel n Album-inek ‘’Imeṭṭi Umeɣbun’’, i wacuɣer azwel am wa ?

Cheikh Yahia : asmi i nsellek asekles, nnan-d amek ara as-tsemmiḍ tura ? Fkiɣ-d kra n yizwilen, gar-asen ‘’Tayri-m tesɛa lhiba’’. Acu kan mi newweḍ ɣer bab n tezrigin, yenna-d d akken yelha limer ad yili uzwel-is ‘’Imeṭṭi Umeɣbun’’ imi tanfalit-agi ur tezgi ara. Ma d tizlit ‘’Imeṭṭi Umeɣbun’’, tewwi-d awal ɣef tmetti d wayen i iḍerrun deg-s. ad tafeḍ tamḥeqqranit, taḥraymit d yir tamussni i tt-isedduyen, ma d ameɣbun meskin, yezga yeṭṭurfi, aṭas i iɛeddan fell-as : tayri, lemḥayen, tadukli, uguren n twacult…atg. Deg tmurt n Lezzayer, ayen yuɣen ameɣbun, yewɛer aṭas : kullec d idrimen tura akken i as-yenna Cherif Hamani :’’tuɣal tirrugza s adrim’’. Acu kan, daɣen, akken yebɣu yili lḥal, ilaq bnadem ad iwali ɣer wid yenṭerren kter-is. Am wakken, diɣ, i as-qqaren zik ‘’Ṭṭef deg Rebbi’’. Meɛna au sens propre : ur tettɛebbiḍ ara Rebbi i wiyaḍ, axater tura sxerben akk taswaɛt.

Tizlatin-agi, nezmer ad d-nini d aḥric deg tmeddurt-ik, ma tebɣiḍ, ad tent-neḍfer yiwet yiwet i wakken ad nissim ciṭ akka seg tudert n ufennan. Tizlit tis snat deg Album, d tajmilt, i wacuɣer ur d-tuddireḍ ara ismawen ?

Cheikh Yahia : tizlit ‘’Anida tellam’’, tewwi-d ɣef lɛibad lɛali i d-yeǧǧan later-nsen. Mačči d yiwen ad t-id-taddreḍ, xemmeɣ-as yakan. lɛibad yelhan akk s umata : wid yeṭṭfen deg nnif-nsen, deg tirrugza-nsen, ttɛawanen imeɣban. Wid-nni yessaɣen tafat i wakken ad walin wiyaḍ. ‘’A win i ɣeḍren’’, tagi, tewwi-d ɣef tallit-nni-inek, tayri-k, tban ! Teqqareḍ : ‘’ Tinna akken i tḥemmleḍ, Tbuddeḍ-as lxir. Kullas teqqareḍ, D nettat aya xir. Qrib i tselbeḍ, Di leɛqel-ik tefɣeḍ. Sdat-k tḥeḍreḍ, Mi tedda akked lɣir’’.

Cheikh Yahia : sliɣ-as yiwet n tikkelt i ucennay ameqqran Idir, yeɛǧeb-iyi aṭas mi d-yenna : ‘’ccna mačči d les calculs’’. Ihi, nekk, dayen ɛaceɣ i d-nniɣ. Tusa-d tmedyazt, nniɣ-tt-id, yusa-d uẓawan, cniɣ-t-id. D ayen ɛaceɣ, d ayen i yi-iḍran. Et puis, ur ndimeɣ ara ɣef tayri-nni i ddreɣ lweqt-nni.

Tzemreḍ ad as-tɛiwḍeḍ i tayri-nni akken teddreḍ, xas ulamma yettraǧu lfiraq ?

Cheikh Yahia : wellah ara ak-d-iniɣ, cɣel-agi yewɛer mliḥ (s teḍṣa). Tzemreḍ ad testeqsiḍ, diɣ, d Cherif Hamani amek i as-yeqqar, yenna-d :’’ Ad ak-yenɛel Rebbi a lfiraq, ay aɛdaw n yimdanen. Win teǧǧiḍ tasa-s teḥreq, tariḍ-t am uqejjun yeṣḍen’’. Ça veut tout-dire. Lefraq, d ayen iweɛren mliḥ, rnu-as ma yella tezweǧ teqcict. Limer d lebɣi, ilaq tayri ad taweḍ iswi. Acu kan, wagi d lebɣi mačči d tilawt (réalité). Akken yebɣu yili lḥal, ddunit tebna ɣef tayri. Anda ulac tayri, ulac akk d acu ileḥḥun. Ad nesḥissef aṭas imi timetti-nneɣ dagi i tent-tuɣ. Ulac leḥma la gar yimadanen, neɣ deg lxedma…atg. Ula d ddin, yettweṣṣi ɣef wanec-a.

Tizlit tis rebɛa (4), ‘’La Ilah illla Llah’’, nezmer ad tt-nṣennef ɣer ddker. Llan kra qqaren lexwan d leḥram, wammag ccna, qqaren-as ‘’Mizmar ccayṭan’’. D acu ara d-tiniḍ kečč yettẓallan ?

Cheikh Yahia : nekk ttẓallaɣ u mazal ttẓallaɣ. Asmi i d-ssufɣeɣ Album-agi, yusa-d yiwen ɣer ɣur-i, mebla ma uddreɣ-d isem-is, yenna-yi-d tura a weldi ɣur-k ad ak-kelxen. Rriɣ-as d akken nekni d Rebbi i nettɛebbid, ur ugadeɣ yiwen. Lǧamuɛa, ttẓallaɣ s uqendur. Wwḍen yimdanen armi fettun ayen ur ẓrin ara, c’est vraiment, très grave ! Ad yili yiwen ixeddem ddin, i wakken ad t-id-walin wiyaḍ ; wayen ixeddem ddin meɛnaz ur ixeddem ara ayen i d-yenna ddin. Ayen iḍerrun timetti, ur t-id-yettawi ara umeddaḥ deg teqṣiḍt, ama deg tilibizyu neɣ ɣer wigi ifettun. Ad d-addreɣ yiwen wugur i iqerḥen mliḥ wagi d asentel ‘’lekdeb’’. Lekteb, yessenger timetti, ihi, win yeskeddiben, ur yumin ara. Ad d-rnuɣ wayeḍ ‘’Ddɣel’’, ala netta i yeṭṭuqten, yeččur ulawen. Tis snat, yerna ad twehmeḍ, wigi i ak-yeqqaren lexwan d leḥran, teẓriḍ, jerbeɣ-ten-id, nekk s timmad-iw, deg unnnar. Mi ara d-taweḍ tegnit n ddiq, ɣebbun lḥeqq. Ma d lexwan, d lɛada n lejdud-nneɣ, ttwanasen bab n lǧanaza. Yaxi d isem n Rebbi i d-ttaddren. Acu kan, aya yekka-d s ccerq, wwin-aɣ-d ayen mačči-nneɣ.

Anwi-ten wigi i d-tuddreḍ deg tezlit ‘’Kra n yimdanen’’ ?

Cheikh Yahia : akken yeqqar Si Muḥ U Mḥend ‘’Win ceggbent lemḥan, mi i iger aqeddim yeɣli’’. Tewɛer tiyita n laman. Mi ara tent-taɣeḍ deg laman, dayen yesseqqraḥen mliḥ, mliḥ. Yerna tin i tent-yugaren merra, mi ara as-fken lḥeqq i winna i ak-iɣeḍren.

Deg tezlit ‘’Mmi-s Umaziɣ’’, teqqareḍ-as : ‘’nekk d Azzayri, d mmi-s Umaziɣ’’. Yella win i d-tqesdeḍ s wanect-a, ladɣa MAK ?

Cheikh Yahia : ur yelli win i d-qesdeɣ : la MAK, wala wayeḍ. Xas zuxxeɣ-d s laṣel-iw akked yiẓuran-iw, ur zmireɣ ara ad as-iniɣ i wayeḍ kečč d aɛrab ur tettɛiciḍ ara yid-i. Acu kan, akken ara ten-qaddreɣ, i ilaq ad i yi-qaddren, daya. Uddreɣ-d, diɣ, Abane Ramdane imi i t-nɣan tikklet-nniḍen s ucemmet n umezruy.

Tizlit taneggarut ‘’Tayri-m tesɛa lhiba’’, acuɣer d taneggarut ? Yerna ma tebɣiḍ, dɣa, d tidet tebɣiḍ ad ak-texḍu imi i as-teqqareḍ : ‘’tayri-m tesɛa lhiba, ar tura tugi ad i iy-texḍu’’ ?

Cheikh Yahia : akka, ihi, asmi ruḥeɣ ɣer Studio, ur seddaɣ ara tizlit-agi. Acu kan mi akken nessekles, nniɣ-asen tella tayeḍ. Nnan-d, rnu-tt-id, yuɣ lḥal tella niqal tis tmanya. Tḥekku-d tezlit-agi taqṣiḍt n tayri-iw akked teqcict-nni. Ur nddimeɣ, ur ṭṭifeɣ cceḥna. Mi iɛedda lweqt, ayen yeḍran yuɣal d smaḥ. Mazal lxir ɣer sdat, bnaden ur ilaq ara ad yayes.

Seg tama n uẓawan tura, acu uɣur temmaleḍ, neɣ anwi i icennayen iwumi tessemḥaseḍ s waṭas ?

Cheikh Yahia : llan tlata (3) : Lounis Ait Menguellet, lounes Matoub d Kamel Messaoudi. Wigi i wumi ssemḥaseɣ mliḥ. Bɣiɣ kan ad rreɣ tajmilt tameqqrant i Matoub yefkan aqerruy-is ɣef tmaziɣ, Matoub mačči d awal kan, ayen i d-yeqqar, ixeddem-it.

Awal-ik aneggaru

Cheikh Yahia : ad selmeɣ ɣef warrac n taddart-iw akken ma llan, nnan-d d ayen lɛali i txedmeḍ, d wa i d rbeḥ-iw. Ttsellimeɣ, daɣen, aṭas, aṭas ɣef Madjid Halit, Lounici Said, Dahmane Bendahmane, Djamel Ben Boucherit, Rabah Oukrine, tizrigin Akhalaf Music d yimaziɣen anda ma llan, mebla ma ttuɣ ixeddamen n tkebbanit Lounici. Evidemment Aɣmis n Yimaziɣen ‘’La Dépêche de Kabylie’’.

Yesteqqsa-t Hocine. M