Yenna Salem Chaker di tazwert yexdem i usegzawal n J.M. Dallet « asegzawal taqbaylit/ tanfransist –tantala n’At Menguellet » : Mlaleɣ akked d Dallet deg useggas 1965, wehmeɣ deg urgaz-nni, yellan deffir leqdic yettuneḥsaben ɣef tikelt d lsas akked ujgu n yidles d tutlayt tamaziɣt,amek iɣ-id uqubel. Ur yelli ɣer-s ubziz n ttnefxa. Ulac leɣrur deg ixef-is akked tikli-s. Dallet n yemɛiwnen-is ibedd i leqdic am win s lqela n wallalen. Xas akken ixuṣ di ttawil lemeɛni yeṣṣawed akken ad yejmwaɛ deg yiwen udlis igarujen n taqbaylit , ixef n taqbaylit, sser n teqbaylit, ljehd n teqbayli, inumak n wawalen n teqbaylit. Tamsirt ara d nelmed deg tukkist –agi si tazwert n Salem Chaker, d- akken d lebɣi akked leḥmala i yezuɣuren amdan akkend ad isbedd lebni yettaqazamen ussan akked d-isagassen. Tidet ! Imi ɣer ass-a n wussan, xas akken aṭas n imawalen id yenulfan seg asmi id yesyufeɣ Dallet asegzawal-ines ɣef tuttalyat taqbaylit, ulac win yeṣṣawḍen telqay akked tabaɣurt yellan deg ayen id yewwi netta. Mačči kan d awalen n teqbaylit id iḥawec Dallet akken aten-yesmnaɛ si tatut, nnig wawalen yellan, yeṣṣaweḍ dallet ad yyer inumak yemgaraden i yal awal ɣef wamek yers deg ifyar. Deg usegzawal n Dallet neṭṭhulfu d-akken awalen -nni id yura ur mutten ɣef lkaɣed deg ttwanesxen, imi yefka-asen ṛṛuh akken ad idiren ddew lmidad iten-iḍebɛen am akken ttidiren iselman ddew waman iten ijemɛen. Dallet yerra i yal awal adif-is akken yal tikelt ad yefk anamek yeddan d tidmi n umdan id ineṭqen s umyag neɣ awal-nni. Deg usegzawal-agi ur nesɛi tamlilt a dnnef belli awal n taqbaylit am imawlen –is, xas yeṣɛa leqrar lemɛni ṛṛuh-is d ilelli. Tuget deg imawalen id yenulfen deffir timunent n tmurt , sendden u rran lwelha ɣef awalnuten( néologismes), ttun taqbaylit taqburt, tin yedren tudert n tidet di timeti. Xas, s tidet i wakken taqbaylit a ttenerni laqen-as iwalnuten( imi yissen kan i nezmer as nneg isem i yal allal, neɣ tusna tatrart id yettnulfun) mačča awalnuten ay akken ibɣu laqqen) ilaq d alqem ara ttuleqmen ɣef ljedra n useklu n teqbaylit. Ur ilaq ara ad neflen i terga deg tuzel tutlayt s wudem s wacu id aɣ-tt-id ǧǧan imawalen d lejdud-nneɣ. Asegzawel n Dallet iɛebba taqabylit timsereḥt, tin s wacu qazmen ( di lawan-nsen) imezwura-nneɣ tallit. Iɛebba taqbaylit tin s wacu iɣ- zuznen, iɣ-id smeɣren ibabaten-nneɣ d tyamatin-nneɣ. Mi ara nɣer deg ayen yura Dallet, tetttfiriwes ṣṣura acku adlis-agi yesmlala-aɣ akked d awalen iqburen nettu tura. Awalen-nni ɣef tessa takka n zzman. Amedya deg anect-a : « tabeckurt ». Anemek n wawal-agi d tabalart deg zzik ttaren tamemt. « Abecmaq » anamek ines d aṣebaḍ( qqaren deg awal : tcekkel lḥenni am tabecmaq) . Yella diɣ wawal n abucemmal. Abucemmal d amdan yettawin leḥḍur deg wa ɣer wayeḍ, d win ur nessir ara ad yeṭṭef ssef ad yeffer lbeḍna. Dallet yefka-d diɣ ixullaf n yal awal. Amedya deg awal bedd, nezmer ad nesukes aṭas n wawalen : yesebdded, ibedd, addud, asebdidec, ibeddi…. I yal awal id yejmaɛ Dallet, ad nnef inumak n useqdec yemgaraden ɣef wamek i mersen deg tafyirt. Amedya : iwawal ambeddel ad nnef « yembedel wudem-is », i wawal ssembeddel nezmer ad nnini « yemttembedal irennu », i wawal abdil yella : « yettak abdil ». Tikwal Dallet yesukused inumak udrigen n umyag neɣ n umesli deg isefra amedya : tebaḥrit : « a tanina tebḥrit /tebeḥrit weltma-s n ṭṭir » neɣ diɣ « ṣṣelaḥ n ibeḥriyen tt- ẓẓrun-ten-id/mi ara ggalen yisen ur seḥnaten-ara ». Gar awalen yeɣban tura id yeserwel si nnger Dallet mačči d izli i yellan deg usegzawal ines. Gar awalen agi ad nnaf awal n « biǧǧew », lemɛna-s d ayen zedigen yettemcirqin, awal n « yebjeḥ » lemɛna-s yefḍeh ur yedrig ara amedya : « afrag-agi yebjeḥ » , yella diɣ wawal n tabeɛamett yebɣan ad yinni ceḥna yellan gar ssin yemdanen( tella tabeɛemtt gar-asen), yella diɣ wawal « amyebeɣ » meḥsub zedren ( mayabaɣen deg aluḍ), nezmer diɣ ad nnef awal-agi : « accenlataḥ » d win umu yefsed yinni ( accenlataḥ ur yesɛi ara sser), yella diɣ wawal : « ccicma » lmeɛna-as d- amdiq anda i illul umdan , yella diɣen wawal « acemčar » anamek-ines d acquf n zlaj, am akken nzemer di^$q ad nefek amedya n wawal-agi : « tudfa » anamek ines d tusda, yalla diɣen wawal « ddumbes » meḥsub ssimes , am akken nezmer ad nernu gar waṭas nniḍen awal n « adɣiɣ » meḥsub anadi s- lḥir .
Di lǧera n tɣuri n usegzawal n Dallet, d ixef n lejdud-nneɣ ara d nemlil s wayen yesɛa n telqay. Deffir yal awal, yal amyag teffer tidmi, yeffer lḥawj n tallit deg awalen-nni llan d-allal s wacu ttemsalwalen, temesafhamen imezwura-nneɣ. Yal anamek yesɛa tamacahut –is, tanfust s wacu neɣ ɣef acu id illul wawal . Riḥa n tjadit tesbur yal imesli, yal lmentaq armi yuɣal yal awal d lemri n leqrun yezrin, widen deg taqbaylit di tmurt n leqbayel ur tesɛi ara tarbibt. Asegzawel n Dallet d tbut d akken s teqbaylit i qazmen lejdud-nneɣ tallit –nsen, yis i bnan iɣulad n lfuṛuh-nsen, tijga n usirem nsen, yis i zuznen lḥif-nsen , isefḍen imeṭṭwen-nsen. Ayen terfed taqbylit zikk, tezmer ad tɛebbi ula tura. Mačči kan d aya tezmer diɣ a tɛebbi ula d tidmi tatrart s ifaden n wawalen –is , s tazmert yellan di lɣerza n inumak yeffran deg umyag-ines. Ɣef aya irekli d wayen nniḍen , adlis n Dallet yuklal ad yettuɛawed usezrireg-ines, imi ɣef akken nwala d agaruj n tusna di taqbaylit ur nesɛi ara tamtilit. Ilaq s leɛjlan agaruj-agi yellan gar ifassen-nneɣ ad yefefɣ s tira n teqbaylit tatrart i wakken ad yemmeɣ gar ifassen n kra n win yeḥwaǧen taqbaylit akken ad yegzi inumak n wawalen-is s tbut. Ilaq ad yeffeɣ s wudem atrar i wakken nnuba-nneɣ ad nesfti inumak n yal ameslay n taqbaylit seg iẓuran-is amer s wakka ad nerfed tiɣri n yiman-nneɣ s tutlayt id aɣ d ǧǧen lejdud-nneɣ. Di leɛḍil ad tilli tizrig-is s wudem amaynut, i kra win yebɣan ad yedlu ɣef udlis-agi yeswan azal-is n wuwreɣ, izmer ad t-id yeẓḍem deg uẓeṭṭa n Lweb s ttawil n useɣwan agi :
Ait Slimane Hamid
