Melmi asezrireg n usegzawal n J .M.Dallet s wudem atrar ?

Partager

Yenna  Salem Chaker di tazwert yexdem i usegzawal n J.M. Dallet « asegzawal taqbaylit/ tanfransist –tantala n’At Menguellet » : Mlaleɣ akked d Dallet deg useggas 1965, wehmeɣ  deg urgaz-nni, yellan deffir  leqdic yettuneḥsaben ɣef tikelt  d lsas akked ujgu n yidles d tutlayt tamaziɣt,amek iɣ-id uqubel. Ur yelli ɣer-s ubziz n  ttnefxa.  Ulac leɣrur deg ixef-is akked tikli-s. Dallet n yemɛiwnen-is ibedd i leqdic am win  s lqela n wallalen. Xas akken ixuṣ di ttawil lemeɛni   yeṣṣawed akken ad  yejmwaɛ deg yiwen udlis  igarujen n taqbaylit , ixef n taqbaylit,  sser n teqbaylit, ljehd n teqbayli, inumak n wawalen n teqbaylit. Tamsirt ara d nelmed deg tukkist –agi si tazwert n Salem Chaker, d- akken d lebɣi akked leḥmala i yezuɣuren amdan akkend ad isbedd lebni   yettaqazamen ussan akked  d-isagassen. Tidet !  Imi ɣer ass-a n wussan, xas akken aṭas n imawalen id yenulfan seg asmi id yesyufeɣ Dallet  asegzawal-ines ɣef tuttalyat taqbaylit, ulac   win yeṣṣawḍen telqay akked  tabaɣurt yellan deg ayen id yewwi netta. Mačči kan d awalen n teqbaylit id iḥawec Dallet   akken aten-yesmnaɛ si tatut, nnig wawalen  yellan, yeṣṣaweḍ dallet  ad yyer inumak  yemgaraden i yal  awal ɣef wamek yers deg ifyar. Deg usegzawal n Dallet  neṭṭhulfu d-akken awalen -nni id yura ur mutten ɣef lkaɣed deg ttwanesxen, imi yefka-asen ṛṛuh akken ad idiren ddew lmidad iten-iḍebɛen am akken ttidiren iselman ddew waman iten ijemɛen. Dallet yerra i yal awal adif-is akken yal tikelt ad yefk anamek  yeddan d tidmi n umdan id ineṭqen s umyag neɣ awal-nni. Deg usegzawal-agi ur nesɛi tamlilt a dnnef belli awal n taqbaylit am imawlen –is, xas yeṣɛa leqrar lemɛni ṛṛuh-is d ilelli. Tuget deg imawalen id yenulfen deffir timunent  n tmurt , sendden u rran lwelha  ɣef awalnuten( néologismes), ttun taqbaylit taqburt, tin yedren tudert n tidet di timeti. Xas, s tidet  i wakken taqbaylit a ttenerni laqen-as  iwalnuten( imi yissen kan i nezmer  as nneg isem i yal allal, neɣ tusna tatrart id yettnulfun)  mačča  awalnuten ay akken ibɣu laqqen) ilaq d alqem ara ttuleqmen  ɣef ljedra n useklu n teqbaylit. Ur ilaq ara ad neflen i terga deg tuzel tutlayt  s wudem s wacu  id aɣ-tt-id ǧǧan imawalen d lejdud-nneɣ. Asegzawel n Dallet  iɛebba taqabylit timsereḥt, tin s wacu qazmen ( di lawan-nsen) imezwura-nneɣ tallit. Iɛebba taqbaylit  tin s wacu iɣ- zuznen, iɣ-id smeɣren ibabaten-nneɣ d tyamatin-nneɣ. Mi ara nɣer deg ayen yura Dallet, tetttfiriwes ṣṣura  acku adlis-agi yesmlala-aɣ akked d awalen iqburen nettu tura. Awalen-nni ɣef tessa   takka n zzman. Amedya deg anect-a : «  tabeckurt ». Anemek n wawal-agi d tabalart deg zzik ttaren tamemt. «  Abecmaq »  anamek ines d aṣebaḍ( qqaren  deg awal : tcekkel lḥenni am tabecmaq) .  Yella diɣ  wawal n abucemmal. Abucemmal d amdan  yettawin leḥḍur deg wa ɣer wayeḍ, d win ur nessir ara ad yeṭṭef ssef ad yeffer lbeḍna.  Dallet yefka-d diɣ ixullaf n yal awal.  Amedya deg awal bedd, nezmer ad nesukes aṭas n wawalen : yesebdded, ibedd, addud, asebdidec, ibeddi…. I yal awal id yejmaɛ Dallet,  ad nnef  inumak n useqdec yemgaraden   ɣef wamek  i mersen  deg tafyirt. Amedya : iwawal ambeddel ad nnef «  yembedel wudem-is », i wawal  ssembeddel nezmer ad nnini «  yemttembedal irennu », i wawal abdil yella : «  yettak abdil ». Tikwal Dallet yesukused inumak udrigen  n umyag neɣ n umesli deg isefra amedya : tebaḥrit : «  a tanina  tebḥrit /tebeḥrit weltma-s n ṭṭir » neɣ diɣ  « ṣṣelaḥ n ibeḥriyen  tt- ẓẓrun-ten-id/mi ara ggalen yisen ur seḥnaten-ara ».  Gar awalen yeɣban tura id yeserwel si nnger Dallet mačči d izli i yellan deg usegzawal ines. Gar awalen agi ad nnaf awal n «  biǧǧew », lemɛna-s d ayen zedigen yettemcirqin, awal n « yebjeḥ » lemɛna-s yefḍeh ur yedrig ara amedya : «  afrag-agi yebjeḥ » , yella diɣ wawal n tabeɛamett yebɣan ad yinni ceḥna yellan gar  ssin yemdanen( tella tabeɛemtt gar-asen), yella diɣ wawal «  amyebeɣ »  meḥsub zedren ( mayabaɣen deg aluḍ), nezmer diɣ ad nnef awal-agi : « accenlataḥ » d win umu yefsed yinni ( accenlataḥ ur yesɛi ara sser), yella diɣ wawal : «  ccicma » lmeɛna-as d- amdiq  anda i illul umdan , yella diɣen wawal «  acemčar »  anamek-ines  d acquf n zlaj, am akken nzemer di^$q ad nefek amedya n wawal-agi : « tudfa »  anamek ines d tusda, yalla diɣen wawal « ddumbes » meḥsub ssimes , am akken nezmer ad nernu gar waṭas nniḍen awal n «  adɣiɣ » meḥsub anadi s- lḥir  .

Di lǧera n tɣuri  n usegzawal  n Dallet, d ixef n lejdud-nneɣ ara d nemlil s wayen yesɛa n telqay.  Deffir yal awal, yal amyag teffer tidmi, yeffer lḥawj n tallit deg awalen-nni llan d-allal s wacu ttemsalwalen, temesafhamen imezwura-nneɣ. Yal anamek yesɛa tamacahut –is, tanfust s wacu neɣ  ɣef acu id illul wawal .  Riḥa n tjadit tesbur yal imesli, yal lmentaq armi yuɣal yal awal d lemri n leqrun yezrin, widen  deg taqbaylit di tmurt n leqbayel ur tesɛi ara tarbibt.  Asegzawel n Dallet d tbut d akken  s teqbaylit i  qazmen lejdud-nneɣ tallit –nsen, yis i bnan iɣulad n  lfuṛuh-nsen,  tijga n usirem nsen, yis i zuznen lḥif-nsen , isefḍen imeṭṭwen-nsen. Ayen  terfed taqbylit zikk, tezmer ad tɛebbi ula tura. Mačči kan d aya tezmer diɣ a tɛebbi ula d tidmi tatrart s ifaden n wawalen –is , s  tazmert yellan di  lɣerza n inumak yeffran deg umyag-ines. Ɣef aya irekli d wayen nniḍen , adlis n Dallet yuklal  ad yettuɛawed usezrireg-ines, imi  ɣef akken nwala d agaruj n tusna di taqbaylit  ur nesɛi ara tamtilit. Ilaq s leɛjlan agaruj-agi  yellan gar ifassen-nneɣ ad yefefɣ  s tira n teqbaylit tatrart i wakken ad yemmeɣ gar ifassen n kra n win yeḥwaǧen taqbaylit akken  ad yegzi inumak n wawalen-is s tbut. Ilaq ad yeffeɣ s wudem atrar i wakken  nnuba-nneɣ ad nesfti  inumak n yal ameslay n taqbaylit seg iẓuran-is amer  s wakka ad nerfed  tiɣri n yiman-nneɣ s tutlayt id aɣ d ǧǧen lejdud-nneɣ. Di leɛḍil ad  tilli tizrig-is s wudem amaynut,  i kra win yebɣan ad yedlu ɣef udlis-agi yeswan azal-is n wuwreɣ,  izmer ad t-id yeẓḍem   deg uẓeṭṭa n Lweb s ttawil n useɣwan agi : 

Ait Slimane Hamid

Partager