Ahmed Radja – Amedyaz yezdin tayri n wakal ɣer tin n wawal

Yella deg awal: amedyaz d win umi teknef tasa, yezzuzun urfan s wawalen-is am akken is yenna Lounis Ait Menguellet : s wallen iẓer yir ussan , yettarra-ten lhan, ljerḥ ɣef i yer-s ad yeḥlu. Mebla ccekk Ahmed Radja yewwi d tara seg useklu n imedyazen yecban Lounis, Mammeri, Prevert acku ulamma tirga zedɣent allaɣ, tamuɣli tressa ɣef akal… akal-nni deg id nefruri!

nni-d i yimeɣṛiyen n uɣmis n imaziɣen azal n umedyaz akked ufelah yellan deg ixf n Ahmed Radja:

D tidet asileɣ ( formation) ḍefṛeɣ terza tafellaḥt( agronomie), ɣef aya ufiɣ- di iman-iw ttwaneǧǧreɣ akken ad ad gmuɣ deg uḥric-agi yeɛnan akal akked tfellaḥt. kecmeɣ annar-agi yerzan tamɛict n umdan deg useggas n 1987, din I gziɣ azal n lewɛara yettmaggrr ufellaḥ am akken gziɣ diɣen acḥal tesɛa azal lḥirfa-agi n tfellaḥt. Tafellaḥt tettleqqim deg ul n win I tt-iḍefṛen tidet , tettarra-t iweɛɛa lbaḍna n tudert taḥeqqit. Ɣef aya gar-as akked tmedyazt ala imi n wuccen kan i yellan . Nekk ɣur-i tamedyazt d tukkest ( heritage) werteɣ ɣef lejdud-iw, ṭṭdeɣ ifyar deg if n yemma, maca ilaq ak id iniɣ isefra-uriɣ wwin-d ttra seg akal neqceɣ neɣ swiɣ s tidiwin-iw .

Amek id mǧazin deg ixf-ik leḥmala n tsekla akked tfellaḥt?

Ad nezzi alamma d tanfust n wayen id newwi yid-nneɣ mi id nlul- l’innée- d wayen negmer- acquis-. Tamedyazt ɣer win iyi cuban d lwert. Tella d amur deg-i,d- aḥric deg iman-iw xas tikwal ttarraɣ tilist gar-as akked iman-iw. Acku tamedyazt ẓẓayet I tɛebgga. Kra n wayen yellan d uɣris yesɛa s lehlak-is is yenna Prevert. Tamedyazt terra udem uɣris i timsal n tudert am akken id diɣen jack London. Tafellaḥt d ayen lemdeɣ s ddemma n tesleɣt ḍefṛeɣ. Ɣriɣ deg aḥric-agi yerzan akal, armi id ffɣeɣ d ajenyuṛ . D aya iyi ǧǧen sisineɣ d temɛict-iw deg ahric-agi ulamma taggara-agi aqli ldiɣ lbiru n uwellih deg ayen yecqan timsal iccudden ɣef tfellaḥt , iswi-nneɣ d asnerni n uhṛic-agi yellan d rkiza di tdamsa a beɛɛda di temnaḍin n tewririn ufella( hauts plateau)

Amek id ilul wammud n isefra-inek?

Tidet-kan d win i ammud amezwaru xedmeɣ d win id aneggaru acku tmedyazt d tirget yeṛɣan yesseknafen ixf n win tebla. Iseggasen-nni izeggaɣen n rebrab ur d ǧǧin tirni deg ixf-awen-nneɣ. Dayen-nni id yesmesden deg allaɣ lebɣi ɣer usefru… acku deg ixf n yiman-iw ẓriɣ ala s wawal i s wacu zemreɣ ad qazmeɣ yir tallit-nni, ala s yifyar i s wacu nezmer a n-sexṣi ijujaḥ n tmes yebɣan ad yeglun s uzegzaw akked uquṛan. Tira d lhewj ur yezmir ar yergel ḥedd… mi d yuli wawal, leqrar-is ad yeffeɣ ad yuɣal d asefru akken asefru , kra n wayen yeẓden neɣ yecbek, a t-yefru. Uriɣ isefra akken ur belɛeɣ ara di temda n layas. Ɣef aya friɣ-t d ṛṛay-iw uniɣ-d yak isefra uriɣ , rriɣ-ten d ammud id yeffɣen sɣur tiẓrigin “amel” deg Tizi- Wezzu.

Amek i-ilaq akken a tefti tfellaḥt di tmurt-nneɣ , a ttuɣal d tin i teddun nned ɣer nedd akked tfellaḥin n leǧnas deg leswaq n umaḍal?

Lɣella n tmurt mačči d izli n lexsayel i tesɛa akken a teɣzu ssuq deg umaḍal. Maca aya yeḥwaj leɛnaya akken ad yifrir wazal-is ɣer imsuɣa ibeṛṛaniyen. Ilaq a negg di nnican acu nezmer nessufeɣ ɣef beṛṛa yerna ad iqazem ayen yellan dɣa di ssuq. Ilaq diɣen lɣella-agi a tesɛu taɣara( qualités) akked tagnut ( normes) tigraɣlaniyin akken ad teṭṭef amkan-is gar leɣla n lǧnas iḍen. Akken ad yili ussufeɣ n lɣella n tmurt ɣer timura tibeṛṛaniyin aya yessutur aheggi n wennar ɣef llsas isaḥen. . ilaq ugar n ṛẓana akked lekyasa. Ilaq teḥrayfit deg anect-a!

Kečč id ilulen deg tmurt n leqbayel , yuffa-kid tseftayeḍ deg urtan n tizemrin deg izuɣar n tama n wanẓul n tmurt…

Am yal aqbayli nekk d mmi-s n idurar. Luleɣ ddaw tzemmurt. Ahat rezgg-iw imi akken kan bdiɣ amecwar-iw deg aḥric-agi n tfellaḥt, tettunnefk-iyi tegnit akken ad sferkeɣ urti deg Ɛin Wessara. Qqwant tizemrin din , lhiɣ-d yid-sen-t. Ṣṣaba tusa-d s tuddsa nnig ɣef ayen akken bniɣ di tazwara, dayen iyi sebɣasen akken ad lḥuɣ ugar deg termit-agi ( experience). Tazemmurt d yiwen useklu ( uɣris?) ukmic id yettmmuddun mebla cceḥḥa ma yella tuɣal fell-as leɛnaya. Zit n uzemmur ass-a azal-is meqqer deg ssuq agraɣlan. . leqrar-is ad yif deg azal ula d lpetrole . Ilaq nbedd ɣer usnerni n lɣella-agi iftin simmal simmal!

Nesla aten ad tessufɣem yiwet n tesɣunt yerzan aḥric-agi n teflllaḥt kečč akked umdakkel-nneɣ Nait Messadoud Amar…

Tezriḍ… talɣut( information) txuṣ aṭas deg ayen yeqnen ɣer tfellaḥt. Talɣut tussnant xas ini qṛib ulac-itt. Xuḍi mebla netta-t ulamek ara nsefti aḥric-agi iccudden ɣer tudert n umdan s timmad-is. Ɣef aya tasɣunt ara yilin di lmendad tlaq…tikti-agi teddawer deg allaɣ-iw acḥal-aya…maca ilaq ,akken ad teffeɣ, allalen, tawil akked lebɣi. Acku mačči kan deg ussufeɣ-is id teqqim imi nnig wayen ilaq ad teglu s lfayda i yifellaḥen yerna ad tdum… D lbal-iw tasɣunt agi ad tili d agni anda wid teɛna tamsalt ad mlilen akken ad mbadalen tikta, timuɣliwin… amer ad neǧren isula i taneflit n tafellaḥt sumata di tmurt-nneɣ.

Yeqqar Lounis Ait Menguellet: mačči win kan id yussan yini nekk d afellaḥ….

Tamuɣli n Lounis talqay…. D netta- id amezwar ɣer ibeṛden yessufuɣen. D amɣar azemni –nneɣ. D tidet afellaḥ mačči d menwala! Afellaḥ d win yegzin inumak n tudert , yettleqqimen tudert anda akken tebɣa a teɣbu . Yessen azal n ugama, azal n wemdan, ul-is iḥebbek akked uḥebbek n wul wakal! Maca akken ad yewɛu umdan i yiwsir-agi uɣris n ufellaḥ . . ilaq ṣber akken nnmara acku abrid iḍul!

Anda nniḍen yeqqar: uqbel a tzerɛeḍ timẓin, zzer amek yegga wakal….

Bab n tmuɣli akked usekkud yessen amek ara ad yessemsawi awal akken ad yeɣzu ulawen ad yesduqqes ixf-awen. Amedyaz akka id netta , yesrusuy aḍad anda akken qerḥent timsal. Awal-is yettuɣal d anzi i yal lawan i yal lqum deg yal amkan! Nuɣ tannumi Lounis yesenɛat-nneɣ-d anda yella lexṣaṣ-nneɣ. Amedya deg iseggasen n 80 anda win tufiḍ ak yini” wallaɣ tamurt umaziɣ” netta yura-aɣ-id tibṛatin-is. Deg iseggasen n 90 anda yuzzel wawal n tugdut ɣef yal iles netta yenna “ acɛalet-aɣ tafat/ n-fudd a nwali”. Asmi akken rebrab yesmer lhul deg ulawen n lɣaci netta yenna:

Ur nettsusru zdat wurfan

Ma texleḍ amzun tesfa

Ma nummen s ddwa n wussan

Ahat ad yelhu uzekka.

Amek yettwali umedyaz am kečč imal n tmurt ?

( teḍṣa)… ayen yeqnen ɣer trmurt akked tfellaḥt mačči d tamuɣli n umedyaz i yesutur…ayen is ilaqen d tamuɣli n wid terza tamsalt am imusnawen n tfellaḥt akked tdamsa. Tamurt-nneɣ tella tesɛa ttra…tesɛa ifadden asmi akken tewwi timunent. Tesɛa ttra akked ifaden ibedden ɣef tiɛubbejt deg lḥirfat wakali kesben iẓẓayriyen seg uffus n iṛumyen. Deg lawan-nni ssuq itekka ɣef illugan iṣaḥan, yerna ɛumen-t lfirmat id yettakken ayen din n lɣela. Maca zrin wussan ṣṣaba-nni tenser si gar ifasen –nneɣ s ssebba n yir tisertiyin fernen yimḍabren deg lawan-nni. Anect-a yerza ɣef abrid aḥric n tfellaḥt akked d win n ṣenɛa. Rrnu ɣef aya terewla ɣer zdat id tewwi tasertit yellan i ṣṣwab d terbibt kan tkamel i wayen id yegran armi kra irab yeɣli s ɣellu n war tuɣalin. Ala ṛṛiḥa-s id mazal ɣer kra n yemɣaren yecfan ɣef zzman aqbur asmi yella zzman d lɛali-t. Ass-a tafellaḥt ilaq ad tewwet s ugezr akken ad ɛiwed talalit. Letkal ɣef Lpetrol akked lgaz yenɣa deg-nneɣ asnulfu, yesbek deg ulawen-nneɣ lebɣi ɣer uxeddim…armi yuɣal uḥedri yettidir am am ubeldi. . dɣa ur d teqqim temdint ur d tegri taddart…

Amek ik-id yettban yimal n tfellaḥt deg izuɣar n wanẓul?

Ilaq a negzu akken ma nella yiwet n talluft : ma yella mačči s tidi-nneɣ ara d nesukkes talqimt… a nuɣal d rhina n wiyaḍ… ad tefsi lhiba n tmurt… ad yexnunes yiseɣ-is akked ccan-is gar leǧnas. Ahat deg temnaḍin-agi n wanẓul i yella usirem-nneɣ d akken yiwwas ad nner lmektub gar ifassen-nneɣ. . meɛna ur gelɛum ara amenni imi tidet tella kan deg ucemar n iɣalen… win yebɣan ad yidir d ilelli ilaq a tt-yecrew terɣa. Ɣef akken ttwaliɣ,Lẓẓayer mazal tezzi s weɛrur i tussna, xuḍi melba tussna am win ileɛben kan tuqna tufra netta d lweɛd. Adrim id neɣlen s waṭas ɣef tmurt (id yekkan seg uzanzi n lgaz akked petrole) yerra imdebren jeɛlan zemren ad aǧwen tanfalit( le progres) s uṣurdi melba ma senden ɣef yergazen akked tillawin at tamussni. Xudi leɣla tamenzut n yal agdud d teḥarayfit kesben irgazen-is akked tullawin-is. Ass-a i wakken ad neffeɣ seg yir aɣbir deg newqaɛ, ilaq tamuɣli-nniḍen. Lemmer id ak-terbih a wul, ddewla ad tili kan di lmendad n umeteddu n tdamsa wamma tayagt( intitiative) ad tilli d ayla n wid yellan deg annar,ɣer imaalan n lḥirfat akked wedrim. Ilaq diɣen ad tekfu tisertit n usaned deg leswam n tɣawsiwin . . yal taɣawsa ilaq a tenz akken teswa s tidet acku asaned agi yeseɛraq tidet…zun akken yis ara yeḥbes ccumaj. . xuḍi ayen –nni yak ziɣemma d asenquqel n rkiza tadamsant .

Acu-t usirem inek deg sin iḥricen-agi: idles akked tfellaḥt?

Tezriḍ asirem d taɣeswa deg-i, yekra deg iɣsan-iw. Am akken id yenna Mouloud Mammeri: “ ɣer tilelli-s ara yeddu ugdud-iw, tidet-agi treṣṣa deg aglim-iw”. Nnan diɣ imezwura-nneɣ: “ akken yella lḥal a t yeks umeksa”. Tamussni akked iseɣ n ugdud yettban deg tagnit n ccedda. . ; din id yettban acu umi yezmer … agdud-nneɣ yesemnaɛ timmadit-ines seg tuccar n txidas id yewwi zzman si zik n zik…xas akken werǧin icuḥ-as umezruy aɣref-nneɣ ur yerẓi ur yekni mgal acḥal d-amnekcem id yeṣṣawḍen wa deffir wa… nutni ṛuḥen nekni mzal nella! Maca nettwali diɣ di tagnatin n littaɛ d wid ur nuklal i-iḥaren imekwan…wamma di tagnit n lḥif ala win yeṣfan ara d yegrin . . d ineggura-agi i yettqazamen lewɛar ansi id yekka! Aya ur yelli d ameynut ɣef win yegzin taluft.

Tiririt s tewzel

Yellu( Rebbi): tassusmi taɣlalt deg tengantin war tillas.

Tamdyazt : d tamuɣli nniḍen yekaten akkin i wayen yellan amer ad tedlu ɣef yellu.

Akal: D-if yesuṭṭuḍen d leqrar n dima.

Adrar: Rṛiḥa n temẓi.

Jack London: asdelweḥ n tillawt.

Ait Slimane Hamid