Tafaska tis sebɛa n ccna amaziɣ,; i d-tesbedday Taɣiwant n Bgayet, ldint-d tewwura-s ass n 05 ɣuct. Lferḥ ad ikemmel alamma d ass 10 ɣuct, ass ideg ara yekfu ula d umzizwer. Iɛeggalen n tfaska heyyan-d sin n yimeḍqan i tmeldiwt n tfaska. Yiwet n temlilit d yicennayen, tella-d deg ubraḥ n uxxam yidles Ṭawes ℇemruc, wayeḍ yella-d deg uxxam umezgun Malek Bugermuḥ,; yezgan deg temdint. Tikelt tamezwarut ideg ara teldi tfaska s sin n yimeḍqan. Mi nestaqsa Ḥakim Zaydi, yiwen deg yiɛeggalen n tesqamut n tmeɣriwin n temdint Bgayet, yerra-yaɣ-d : « neldi-d tafaska deg sin n yimeḍqan, akken ur nettɛettib ara medden. Wid yettilin neɣ izedɣen deg uzaɣar n temdint, ɣer tama wadda, nheyya-asen-d ayen i sen-ilaqen ; wid izedɣen deg temdint taqdimt ufan-d daɣen ayen uḥwajen i lferḥ. Akka ur nettu yiwen. » Γer luǧuh n tmaya d uzgen n yiḍ,; am tal tikelt, aselway n tɣiwant yefka-d awal anda i d-yezzi i umezruy n tfaska i d-yellan seg useggas 1990. Tikelt tamezwarut, ara d-yili umzizwer n ccna di tmurt n Lezzayer. « Amzizwer n ccna amaziɣ,; ilul-d deg temdint-nneɣ,; tamdint n Bgayet. Teqdec-it tdukla tadelsant tamaziɣt Bgayet. Syin d afella, ɣer useggas 1997, taɣiwant teddem senǧaq, tkemmel i leqdic. »
Ma deg uxxam n yidles, leqdic yebda zik. Tameddit ɣer luǧuh n lxamsa, tasqamut n ufrinen, tebda aɛeyyer n wid itekkan deg umzizwer. Gar 52 iseǧlen iman-nsen, fernen-d 22 : rebɛa deg ssenf n ccna atrar, xemsa deg ssenf n ccna cceɛbi akked 13 deg ssenf le folklore. Ma ɣef uɛeyyer, acu-tent tneqqiṭin ara d-iɛeyyer yiwen seg yiɛeggalen n tesqamut n uɛeyyer, sfehmen-aɣ-d : « aɛeyyer n ucennay yebḍa ɣef rebɛa n yeḥricen. Amezwaru d taɣect, yewwin tmanya n tneqiṭin anda tasqamut ad twali aṭewweḥ,; aqlab n taɣect, atg. Wis sin, d lxetyar n taɣect d wassaɣ yellan gar tamuzigt d taɣect, aya yebna ɣef setta n tneqqiṭin ; yella aḥric n tmedyazt gar usutel d usefru n wawal, yesɛan rebɛa n tneqiṭin, aneggaru d talaba d temyigert n ufennan d yemferǧen. »
Tameɣra tkemmel armi d luǧuh n lweḥda n yiḍ. Azekka-nni, iɛeggalen n tesqamut n tmeɣriwin, wwin wid itekkan ɣer tfaska ad ḥewsen.
Ait Ighil Mohand